Joh. Enschede moderner; Lettergieterij legt loodje

ROTTERDAM, 29 nov. - Liefhebbers van het oude grafische vak zal het pijn doen: de enige lettergieterij die Nederland nog rijk is, gaat verdwijnen. Wie in de toekomst nog gebruik wil maken van mooie loden sierletters voor een bijzondere uitgave, moet naar het buitenland.

De lettergieterij van Joh. Enschede in Haarlem, in 1743 opgericht, en ook de kleine uitgeverij van 'het betere cultuurboek' gaan ten onder in de reorganisatie van het drie eeuwen oude familiebedrijf. Ooit gaf Joh. Enschede de Opregte Haarlemsche courant uit, waarvan Multatuli enige jaren correspondent in Duitsland was. In 1703 begon Johan Enschede in Haarlem als drukker van bijbels.

Na lang aarzelen heeft de directie, onder voorzitterschap van Maurits Enschede (64) die volgend jaar met pensioen gaat, nu besloten dat niet-renderende activiteiten binnenkort worden beeindigd, als klein bijverschijnsel bij een grondige herorientatie van de onderneming die door de ouderwetse organisatie dreigde weg te kwijnen.

Begin deze week kondigde Joh. Enschede aan dat de activiteiten worden ondergebracht in drie gescheiden divisies met aparte directeuren: 'geldswaardig drukwerk', 'bank- en creditcards' en 'hooggekwalificeerd handelsdrukwerk'. Met die scheiding moeten de divisies sneller en beter op de markt kunnen inspelen en weer beter winstgevend worden. Hoewel Joh. Enschede een grote naam heeft en de beste bankbiljetten, postzegels en elektronische betaalmiddelen drukt, gaan de financiele resultaten door een steeds heviger internationale concurrentie en door het verminderd gebruik van papiergeld al jaren bergafwaarts. In 1985 werd nog voor 110 miljoen gulden omgezet met een winst van zes miljoen, vorig jaar bedroeg de omzet 130 miljoen en de winst 3,3 miljoen gulden. In de nieuwe aanpak, geadviseerd door het organisatiebureau Arthur D. Little, probeert Enschede de winst te laten opklimmen naar tien procent van de omzet.

'Onze organisatie is te ingewikkeld en loopt over te veel schijven. Allerlei beslisingen moeten sneller worden genomen en sneller tot resultaten leiden. Het is een groot schip met te veel dekken. Met dit plan passen wij ons aan de internationale concurrentie aan. We gaan doelmatiger en tegen lagere kosten produceren', zegt manager H. Pen van het gerenommeerde Haarlemse bedrijf.

De reorganisatie valt samen met het laatste deel van de verhuizing uit een historisch pand in de Haarlemse binnenstad dat aan de gemeente is verkocht, naar een moderne fabriek op het industrieterrein in de Waarderpolder waar de drukkerij nu al is gevestigd. Het bedrijfsmuseum met een kostbare collectie aan oude grafische produkten, herinneringen aan de boekdrukkunst en boekhistorische studies verhuist mee, verzekert Pen.

De divisie handelsdrukkerij wordt verplaatst naar een voormalig pand van drukkerij Spin en Van Mantgem in Amsterdam, waar Enschede een betere markpositie denkt te kunnen opbouwen. Dat is aanleiding voor veel onrust in het bedrijf, zegt Th. Veenswijk, bestuurder van de FNV-bond Druk en Papier.

Volgens het advies van Arthur D. Little moet het aantal personeelsleden van bijna 900 met 250 worden verminderd. De Grafische vakbond en de ondernemingsraad beschikken nog niet over gedetailleerde gegevens, maar het is al duidelijk dat een aantal vakmensen in de drukkerij weinig voelt voor een verhuizing of de dagelijkse trip naar Amsterdam. In de grafische sector bestaat een vraag naar off-set drukkers en drukwerkmonteurs. Het slechtste dat Enschede kan overkomen is dat haar beste vakmensen gaan solliciteren, aldus Veenswijk.

Met ongeduld wordt door de vakbond en de werknemers in Haarlem gewacht op een sociaal plan. Enschede heeft beloofd de afslanking zoveel mogelijk via natuurlijk verloop en de Vut te realiseren. Verwacht wordt dat meer dan de helft van de 250 overbodige functies op die manier kan worden opgevangen. Gedwongen ontslagen worden zoveel mogelijk voorkomen, onder andere door 'forse inspanningen' op het gebied van herplaatsing en 'outplacement'. Vakbondsbestuurder Veenswijk wijst op 'een aantal' mensen met tijdelijk arbeidscontract warvan het dienstverband volgend jaar afloopt en waarschijnlijk niet verlengd zal worden.

Joh. Enschede kampt al jaren met een krappere markt voor het drukken van bankbiljetten. Nu vervaardigt het bedrijf nog papiergeld van hoge kwaliteit en een hoge beveiliging tegen vervalsingen voor Nederland en een klein aantal landen waaronder Israel, Suriname en de Nederlandse Antillen. Vroeger sleepte men in Haarlem orders uit veel meer landen binnen. Steeds meer landen gaan er toe over het geld bij nationale drukkerijen te laten maken omdat het goedkoper is.

'De sfeer en cultuur van een eeuwenoud, oerdegelijk bedrijf beheerst Enschede nog steeds. In de achterliggende jaren is men onvoldoende met de ontwikkelingen in de markt meegegaan. Het is duidelijk dat er dringend iets moet gebeuren', zegt Veenswijk. 'Sinds de privatisering van de PTT is ook de postzegelmarkt in Nederland niet meer veilig, want orders kunnen voor een beduidend lagere prijs in het buitenland worden geplaatst. Vroeger kwamen ook de klanten voor bankbiljetten als vanzelf naar Haarlem, nu moet men echt meer verkoopactiviteiten ontwikkelen. Ook De Nederlandsche Bank, die min of meer als subsidieverstrekker voor Enschede optrad, stelt zich nu commercieler op', weet hij.

Volgens Manager Pen is in de Nederlandse bankbiljettenmarkt geen groei meer te verwachten door het toegenomen elektronische betalingsverkeer. Tachtig procent van de omzet betreft het drukken van geld, cheques, aandelen en obligaties, cadeaubonnen en rijbewijzen. In de cheques heeft Enschede een stevige marktpositie, maar de gigantische order voor het nieuwe Nederlandse fraudebestendige paspoort ging aan het bedrijf voorbij. Aan fraudebestendige betaalpasjes en identiteitskaartjes, waarin Enschede ook expert is, bestaat echter een grote en groeiende behoefte, maar hier moet de Haarlemse drukker concurreren met meer aanbieders.