DE VISIE VAN BERNARDO BERTOLUCCI OP 'THE SHELTERING SKY' VAN PAUL BOWLES; De Poort naar het Niets

The Sheltering Sky. Regie: Bernardo Bertolucci. Met: John Malkovich, Debra Winger, Campbell Scott, Eric Vu An. In 14 theaters.

Je hebt toeristen en je hebt reizigers, legt Port Moresby uit aan zijn vrouw Kit. De toerist blijft altijd naar huis verlangen, de reiziger heeft geen benul van een thuis. De toerist is zich bewust van de weken en maanden die verstrijken, voor de reiziger doet de tijd er zo weinig toe dat het lijkt of die niet bestaat.

Port en Kit zijn de hoofdpersonen van The Sheltering Sky. De roman van die naam (geschreven door Paul Bowles in 1949) draait om het verschil tussen de reiziger en de toerist; de film The Sheltering Sky, die Bernardo Bertolucci maakte op basis van dat boek, ook. Bovenbeschreven stelling staat op de tweede pagina van het boek en is te horen in de tweede scene van de film. Boek en film openen met een korte proloog die alles wat volgt eventueel plaatst als een visioen van de stervende Port. Bertolucci de filmer volgde de theorie van Bowles de schrijver op de voet. Hij gebruikt gelijke argumenten, bedient zich, met het terzijde schuiven van een enkel zijspoor, van hetzelfde verhaalverloop. Maar op grond van dezelfde redenering komt Bertolucci tot een radicaal andere slotsom. Waar voor Bowles het ideaal 'reiziger zijn' alleen maar betaald kan worden met de eigen ondergang en het onbelangrijk worden van al het andere, betekent het in de opvatting van Bertolucci (en van zijn vaste scenarioschrijver Mark Peploe) in de eerste plaats de onmogelijkheid van de liefde.

Die volstrekt uiteenlopende conclusies uit eenzelfde verhaal worden bereikt door een verschil in accent. In de roman van Bowles ligt, net als in zijn eminente korte verhalen, het accent op de tijd, of liever op de tijdloosheid waar de oprechte reiziger naar streeft. Het blijkt dat tijd doet leven; tijd-loos is alleen de dood en dus stevent de reiziger die durft te volharden in die rafelige status onhoudbaar in de richting van zijn eigen dood. Aan zo'n dood door tijd-gebrek gaat het totale persoonlijkheidsverlies vooraf. Bowles illustreerde die ontwikkeling het duidelijkst in zijn korte verhaal Een onwerkelijke episode. De hoofdpersoon van dat verhaal is een gevierd Westers wetenschapper die in de Sahara wordt opgepikt door een nomadenstam. Hij eindigt naakt aan een riem in een kooi, als vermaak voor vrouwen en kindertjes. Zijn tong is uitgerukt en de laatste zin van het verhaal is besteed aan de tevredenheid van zijn eigenaars dat hij nu bijna perfect is afgericht: de radslag is geen probleem meer. In The Sheltering Sky legde Bowles het er minder dik bovenop, maar ook daar is de Poort naar het Niets duidelijk gemarkeerd. Port Moresby wordt een bevend wrak, wie het niet meer uitmaakt waar men hem neerkwakt, Kit het zwijgend huisdier in de menage van een woestijnheer. Ze slaagt erin weg te komen uit haar hok, maar passen in de wereld waar ze vandaan komt doet ze niet meer.

In Bertolucci's visie kent de reiziger het opzettelijk afzien van de tijd, maar hij wordt er niet door bepaald. Hem tekent het hardnekkig afzien van thuis. Zoals Port al zei, de toerist kent heimwee, de reiziger weet niet wat thuis is en aan die opvatting ontleende Bertolucci de essentie van zijn The Sheltering Sky.

Port is de enige echte reiziger in het driekoppige gezelschapje Newyorkers dat we zien arriveren in de zinderend hete haven van Tanger. Hij bekommert zich nergens om, hij kijkt niet eens om zich heen naar de nieuwe omgeving. Zijn vriend Tunner is daarentegen kinderlijk nieuwsgierig en steeds in de weer met bezit en cadeaus. Hij zal altijd de Amerikaan blijven die hij is, nooit zal hij een reiziger zijn. Ports echtgenote Kit is eveneens een toeriste: ze maakt zich druk om de koffers. Ports liefde voor haar is zijn zwakte - het laatste blok aan zijn been, de enige schakel die hem nog vastketent aan thuis, het element dat hem belet volmaakt onthecht, en dus een optimaal reiziger te zijn. Port is al zo sterk een reiziger dat hun huwelijk vrijwel waardeloos is geworden, maar missen kan hij Kit niet. De enige oplossing is dat Kit ook een echte reiziger wordt. Ook zij moet afzien van haar liefde voor Port om iemand worden die zonder ophef kan opgaan in welk landschap dan ook. Kit doet haar best maar is te traag. Wanneer zij geen toeriste meer is, is Port overleden en kan zij hem niet meer helpen. Bovendien heeft zij zichzelf in een ellendige toestand gebracht: geen volmaakt reiziger, maar al te ver heen voor een toerist en dus veroordeeld tot een vagevuur van identiteitsloosheid.

De roman van Paul Bowles gaat over doodsangst, doodsdrift en de troost die het 'dak van de hemel' uit de titel biedt: 'een solide ding daarboven' noemt Port de strakblauwe lucht boven de Sahara, die 'alleen maar duisternis' weghoudt. Sterven is accepteren dat het dak zijn dunne plekken kent. 'Strek je hand uit, steek hem door het fijne weefsel van het dak van de hemel, en rust' schrijft Bowles, en wij weten dat Port de laatste stap van zijn reizigersschap heeft gezet.

Bertolucci diept met zijn The Sheltering Sky de liefdesgeschiedenis uit die wat Bowles betreft secundair is. Waar Kit het in de roman niet eens kan opbrengen om de zoekende hand van de stervende Port te drukken en seksueel contact voor beiden slechts mogelijk is met vreemden, smelt Bertolucci hun lichamen samen aan de rand van de woestijn. De reis van Kit en Port dient het doel elkaar terug te vinden in het nihilisme van het reizigersschap, vertelt de film en dat kan alleen maar desastreus verlopen want gedeeld nihilisme levert het absolute niets op.

Bertolucci's probleem is het talent van Paul Bowles. De beelden die Bertolucci schiep samen met camerawonder Vittorio Storaro zijn ademstokkend sterk, vooral wanneer de destructieve maar verleidelijke leegte van de woestijn wordt onderzocht. Het liefdesrelaas dat hij samen met Mark Peploe uitzette, reikt naar het psychologisch niveau van zijn Last Tango in Paris (1973) en de desolate boodschap over de mogelijkheid van de volmaakte liefde die daaruit sprak. Maar Bowles' stempel op het verhaal schijnt erdoor heen. Bertolucci heeft Bowles' obsessies niet kunnen uitwissen met die van hem zelf en de film blijft onvoldoende plausibel voor wie de roman niet kent.

Het lijkt of Bertolucci met dit probleem rekening heeft gehouden. Hij bouwde een afleidingsmanoeuvre in: Port en Kit worden gespeeld door John Malkovich (prachtig) en Debra Winger, acteurs die met hun voorkomen min of meer Paul en zijn overleden echtgenote, de toneelschrijfster Jane Bowles oproepen. Bowles, grijs, breekbaar en imposant, treedt twee maal op in de film, als zichzelf. Bertolucci gaf hem gedachten uit te spreken die hij in zijn boek voor Port schreef en Debra Winger hoort ze aan, als Kit. Zo wordt ons de suggestie opgedrongen dat Bowles naar zijn eigen verleden zit te kijken, naar het huwelijksdrama dat terug te vinden is in de vele biografien die er over hem en zijn vrouw werden geschreven.

Paul Bowles droeg de roman The Sheltering Sky op aan zijn vrouw: 'Voor Jane'. Onder die opdracht liet hij de verzekering afdrukken dat de personages 'totaal verzonnen' zijn. Autobiografie hoeven we er niet in te zoeken, liet hij later nog weer apart weten. Dat Bertolucci Bowles' leven er toch in zocht, was te rechtvaardigen geweest als het had bijgedragen tot een groter inzicht in de personages. Maar zo is het niet. De gedachte dat Port Paul zou zijn en Kit Jane wekt alleen wat extra sensatie, het verheldert niets.