Gladio

'ZEKER EEN nieuwe oefening', dacht een hoge NAVO-diplomaat toen een zekere geheime operatie onder de naam Gladio plotseling alom in Europa in het nieuws kwam. Zelfs het kleine Nederland kreeg er een vleug van mee, al luidt de naam hier prozaisch O en I (Operatien en Inlichtingen). De ultra-geheime organisatie doet echter niets om nieuwe uitdagingen voor het Westen het hoofd te bieden. Zij belichaamt integendeel een verkrampte poging de nieuwe oorlog uit te vechten met de middelen van de vorige, eigenlijk zelfs: de voorvorige. Gladio was immers bedoeld de lessen van de Tweede Wereldoorlog toe te passen in het geval de Koude Oorlog zou omslaan in een uitslaande brand. Beide fasen hebben we inmiddels achter ons gelaten.

Dat wil uiteraard niet zeggen dat geen nieuwe gevaren denkbaar zijn. Dat is dan ook precies de reden waarom de regering er beter aan had gedaan het overjarige hoofdstuk O en I behoorlijk af te sluiten. Het staat nieuw denken in de weg. Zolang de geheime operatie voortduurt (al is het op een laag pitje) blijft bovendien het gevaar van ontsporingen aanwezig. Ook voor O en I geldt het gevleugelde woord van Nederlands nieuwe, spitse veiligheidschef Docters van Leeuwen dat 'menselijk falen niet ophoudt bij de deur van de BVD'.

DAT IN ons land geen sprake is van excessen zoals die de geheime organisatie in Belgie en Italie te laste worden gelegd, is plezierig doch niet het hele antwoord. O en I heeft bewezen hand in hand te gaan met de afwezigheid van zelfs minimale parlementaire controle. Zelfs de bescheiden modaliteiten die daarvoor bestaan zijn bewust buiten werking gelaten. Het parlement heeft daar zelf bij gezeten, maar toch.

De geopolitieke veranderingen die ook de wereld van de geheime diensten in beweging hebben gebracht, bevatten een duidelijke boodschap. Er is niets inherent verkeerd aan geheime activiteiten mits het verband met het nationaal belang helder is en in het openbaar wordt gelegd. Het is even wennen, zo bleek al in het geval van de BVD, maar toch het enige wat er op zit: de geheime diensten doen het best een openbaar debat aan te gaan over hun veranderde positie. Dat is in ieders belang. Het alternatief is immers - zoals het Britse weekblad The Observer het zondag uitdrukte - 'het ergste bureaucratische lot, namelijk een afglijden tot middelmatigheid in een wereld waarin de behoefte aan eerste klas inlichtingen (de Golf) onverminderd groot is'.

Juist het verstoppertje spelen met de verantwoordelijkheden in het verleden - hoe begrijpelijk ook onder de destijds heersende omstandigheden - vormt een argument de Nederlandse tak van Gladio nu maar liever geheel af te wikkelen. Onder controle. Dat is ook de enige manier om ruimte te scheppen voor 'contingency planning' die wel van deze tijd is. Onder controle.