Geremek, geschokt: 'Polen maakt zich belachelijk'

WARSCHAU, 27 nov. - 'Polen stevent af op een politieke crisis', zegt Bronislaw Geremek, de bebaarde professor die tot voor kort leider was van de groep politici die voor Solidariteit in het Poolse parlement zit. Geremek, adviseur van Walesa, was een van de steunpilaren van premier Mazowiecki in het parlement, de Sejm. Maar premier Mazowiecki kon na de verrassende nederlaag bij de presidentsverkiezingen van zondag niet anders dan aftreden. Vakbondsleider Lech Walesa en de rijke Pools-Canadese zakenman Stanislaw Tyminski zullen om het hoogste ambt in Polen strijden. Mazowiecki vertrekt, en met hem waarschijnlijk een groot deel van de intelligentsia dat nu hoge posten in de regering bekleedt. Er komt een president die - of het nu Walesa of Tyminski is - autoritaire eigenschappen vertoont. Geremek, de voorzitter van de parlementscommissie die een nieuwe grondwet ontwerpt, kijkt zorgelijk door het raam van zijn bureau in de Sejm. 'Er moet een nieuwe premier komen, een nieuwe president en een nieuw parlement. En alles bijna tegelijk.'

Geremek heeft het verlies van premier Mazowiecki nog niet kunnen verkroppen, hij tuurt verslagen en geschokt naar de grote koppen op de voorpagina's van de kranten. 'Dit had ik nooit verwacht. Twee demagogen vechten nu om het presidentschap. Walesa, omringd door de rechtse en agressieve Centrum-alliantie. En Stanislaw Tyminski, een obscure miljonair. Polen maakt zich belachelijk. We moeten de democratie verdedigen, een brede alliantie van de democratie opbouwen.' Geremek is teleurgesteld over de povere campagne van Mazowiecki. 'Onze strijd om de kiezer was zwak, slecht georganiseerd. Maar de campagne was toegesneden op de persoon van Mazowiecki: rustig, eerlijk en integer.' De afgang voor Mazowiecki, die minder dan 20 procent van de stemmen behaalde, was groot. De kiezer stemde tegen hem. De meerderheid van de Polen aanvaardt het Balcerowicz-plan voor de economische hervormingen niet. 'Mazowiecki moest de strijd aanbinden met populisten. Hij had niets te bieden, want er is geen alternatief voor het Balcerowicz-plan, voor de overgang naar de vrije-markteconomie. Maar Walesa en Tyminski handelen in beloftes, dat is typerend voor deze overgangsfase. Onze weg naar de democratie is bezaaid met populistische valstrikken.'

De constitutionele crisis die in het verschiet ligt, verloopt langs diverse lijnen. President Jaruzelski moet nu een premier aanwijzen die het vertrouwen heeft van het parlement. De Sejm is echter nog altijd samengesteld volgens de verdeelsleutel 65 procent leden van het vorige regime en 35 procent leden die zijn gekozen via vrije verkiezingen (in overgrote meerderheid leden van Solidariteit). Twee jaar geleden is Solidariteit dit overeengekomen met de toen nog regerende communisten. Het parlement is inmiddels echter een samenraapsel geworden van kleine partijen die in staat van ontbinding verkeren en van formaties die pas zijn opgericht zonder dat iemand weet welke aanhang deze hebben als er vrije verkiezingen worden gehouden. De verhoudingen in deze versplinterde Sejm zijn volstrekt ondoorzichtig, en de vertrouwensvraag voor een premier is daarom niet te voorspellen.

De confrontatie begint als de nieuwe president is verkozen en deze medio december is beedigd. De nieuwe president krijgt de bevoegdheden van Jaruzelski volgens de nu nog geldende grondwet. Hij kan het parlement ontbinden en heeft het vetorecht. Van deze bevoegdheden maakte Jaruzelski nauwelijks gebruik. Walesa heeft echter aangekondigd een sterke president te willen zijn met veel macht.

Geremek ontwerpt in de parlementscommissie een nieuwe grondwet waarin de bevoegdheden van de president worden vastgelegd. 'Er is nu een verkeerde volgorde. Eerst kiest Polen een president, en daarna bepaalt een nieuwe grondwet diens bevoegdheden.' Geremek is voorstander van een sterk parlement en een president met vooral ceremoniele bevoegdheden, zoals in de Bondsrepubliek. Walesa gruwt zelfs bij dat idee. Hij heeft aangekondigd het parlement direct te zullen ontbinden als het zijn bevoegdheden inperkt. 'Ik moet de handen vrij hebben om te regeren', aldus Walesa. 'En als de Sejm mij beperkt, regeer ik per decreet.'

Daarom wil het parlement een nieuwe kieswet aannemen voordat het wordt ontbonden. Volgens de afspraken kiezen de Polen in ieder geval begin volgend jaar een nieuw parlement. Volgens Geremek kan zo'n wet het best een kiesdrempel bevatten om te voorkomen dat de Sejm een waaier van kleine partijen wordt. 'Het parlement is zwak als er te veel partijen zijn', aldus Geremek. Walesa, en veel van de huidige splinterpartijen in de Sejm, zijn voorstander van 'evenredige vertegenwoordiging'. De splinterpartijen hebben dan een kans, en president Walesa heeft dan een verdeeld - dus zwak - parlement.

Geremek heeft in het parlement het pleit verloren: de meerderheid van de leden is tegen een kiesdrempel. En de meeste politici die voor Solidariteit in de Sejm zitten, steunen Walesa. Geremek is twee weken geleden afgetreden als voorzitter van de solidariteitsfractie in de Sejm (OKP).

Geremek vreest dat Polen uitkomt bij een stelsel met een zwak parlement en een oppermachtige president, zeker nu Mazowiecki buiten de boot is gevallen. 'De beste leerschool voor een jonge democratie is het parlementaire stelsel. Een 'Vijfde Republiek' naar Frans model past niet bij de opkomende democratieen. Het nationalisme en het populisme kunnen leiden tot een autoritair regime. Charisma is handig om verkiezingen te winnen, maar het lost niets op.'

Volgens Geremek maakt de constitutionele crisis de problemen in Polen nog groter. Het land heeft grote economische moeilijkheden die niet kunnen worden opgelost met de leuzen van Walesa. Maar de sociale consensus is verdwenen. De politieke instellingen zijn zwak. Behalve straks de president. Hij krijgt alle macht, een situatie die van Polen een land kan maken als Argentinie onder Juan Peron. En de grondwet dreigt slechts op een persoon te worden toegeschreven als een maatpak. 'Met een grondwet kun je niet schipperen, die moet goed zijn, die moet in alle omstandigheden functioneren.'

Geremek ziet na de nederlaag van Mazowiecki alleen nog heil in een 'alliantie van democraten'. 'Als er in Polen geen politieke consensus komt, wordt het land een instabiele factor in Europa. Want na de verkiezingen zijn de beloftes ten einde, maar de problemen zijn nog steeds dezelfde.'