De verwatering van Broek

Het was onvermijdelijk en daarom hebben ze zich er in het dorp, behoudens een kleine demonstratie met spandoeken en stickers onder het lichtvoetige motto Blijf van mijn Broek, vrij snel bij neergelegd. Ook in andere dorpen met minder dan 8000 inwoners is de bevolking er niet in geslaagd de gemeentelijke herindeling tegen te houden - dus waarom zou het Broek in Waterland, met zijn 2500 zielen, wel zijn gelukt? Ze hebben zich erin geschikt dat ze per 1 januari, samen met Katwoude, Marken, Monnickendam, Ilpendam en een klein stukje Landsmeer, zullen opgaan in de nieuwe, vooralsnog nondescripte gemeente Waterland. Maar niet zonder het afgelopen weekeinde met een theaterstuk en de presentatie van een boek stil te staan bij het historische moment. 'Broek in Waterland gaat weg', heette het bij de koffie na afloop, 'maar de Broekers blijven bestaan.'

Het dorp, dat al een eeuw geleden het reisdoel vormde van rijke recreanten uit het nabije Amsterdam, kan bogen op een reputatie die zijn omvang ruimschoots overtreft. In het educatieve pakket van de Nederlandse Onderwijs Filmdienst bevond zich reeds in de jaren vijftig, ter ontspanning, de kluchtige produktie Een natte broek in Waterland. De film vormde op lagere scholen een graag geziene afsluiting van een ochtend, die had bestaan uit het verplichte aanschouwen van het produktieproces bij de Hoogovens en de houtsnijkunst in Nieuw-Guinea. Een ietwat Dik-Trom-achtig ventje vervulde er de hoofdrol in; hij werd achtervolgd door de plaatselijke Hermandad en plonsde uiteindelijk in de plomp. Intussen had de kijker kennis gemaakt met heel wat dorpsschoon.

Gijs en groen

De huidige bezoeker wordt nog steeds getroffen door de geborgenheid van de beklinkerde straatjes, omrankt door huisjes en boerderijtjes die veelal door 'import' zorgzaam zijn gerestaureerd. Ze staan glanzend in de verf, vaak in het grijs en groen dat als typisch Broeks wordt beschouwd. De grootste boerderij aan de Dorpsstraat wordt bewoond door een industrieel, die onder zijn pittoreske pannendak zelfs plaats vond voor een zwembad. Ook hier is, zoals overal, sprake van een onderhuidse belangenstrijd tussen de immigranten en de autochtonen: de eersten houden er volgens een van hen 'romantische, Anton Pieck-achtige idealen' op na, in de tweede groep is soms het verlangen aanwezig naar moderne voorzieningen voor de opgroeiende jeugd - om te voorkomen dat die wegtrekt naar de stad waar de import juist vandaan komt.

De sentimenten over het einde van de zelfstandigheid worden echter door allen gedeeld, verklaart inwoner Henk John, cultureel ambtenaar bij de provincie Utrecht en auteur en regisseur van de voorstelling Adieu Broek, die vrijdag, zaterdag en zondag werd opgevoerd in de hervormde kerk aan het Kerkplein. Een vaardig geensceneerde vertoning, waarin de schrijver op cabareteske wijze de procedures rondom de herindeling bespotte. Terwijl het volk door ondoorgrondelijk Haags jargon ('we moeten de marsroute doorexerceren') dom werd gehouden, aldus zijn opvatting, lieten de plaatselijke politici zich door de hogere overheden met een kluitje in het riet sturen, terwijl deze 'hoge heren' niets beters te doen hadden dan - na het genot van koffie met armagnac en een gewillige ma^itresse - dorpsbewoners de stuipen op het lijf te jagen.

Een alleszins bitter en misschien ook enigszins gechargeerd beeld, dat in de kerk echter met instemming werd gadegeslagen en - voor zover de Nederlands-hervormde akoestiek dat toeliet - met genoegen beluisterd. Zelf zorgde de auteur-regisseur voor een contemplatief moment door tijdens de slotscene een fragment voor te lezen uit een stukje dat plaatsgenoot Nico Scheepmaker al in 1988 aan het ongenoegen van de genegeerde dorpsbewoner wijdde: 'Misschien zijn de voordelen van zo'n herindeling voor de regering groter dan de nadelen, maar niet voor de bevolking van de dorpen. En de gevoelsmatige redenen om je eigen dorp met je eigen gemeenteraad te willen houden, je eigen huis, je eigen erf, je eigen regenplas, waarom tellen die niet meer mee?'

De eerder dit jaar overleden Scheepmaker was een populair Broeker, niet in de laatste plaats door de vele keren dat hij over zijn woonplaats schreef. Enkele van die publikaties zijn afgedrukt in het gedenkboek Broek te boek, waarvan zaterdagavond het eerste exemplaar werd aangeboden aan de commissaris der koningin in de provincie Noord-Holland. Deze belooft in het voorwoord dat de 'historische erfenis' en het 'geheel eigen karakter' van het dorp bewaard zullen blijven. Maar in de kerk werd dit weekeinde ook al gemopperd over de praktische gevolgen: het postkantoor en het gemeentehuis verdwijnen, voor iedere officiele handeling zal men voortaan naar het vier kilometer verwijderde Monnickendam moeten gaan.

Bejaarden

'Het gaat ten koste van de gemoedelijkheid', aldus Eugene Gulje, voorzitter van de organiserende stichting Waterlandse Theaterprojecten Neeltje Pater, genoemd naar de schatrijke achttiende-eeuwse wier naam verbonden is aan het beroemde restaurant aan het water. 'Je belt de burgemeester 's avonds thuis even op als je ergens mee zit, of je houdt hem aan op straat. Dat ben je straks natuurlijk kwijt.' Van anderen valt te vernemen dat de aanstaande tocht naar Monnickendam vooral voor bejaarden bezwaarlijk zal zijn. 'Die moeten daar dan helemaal naar toe strompelen', zegt Henk John met gevoel voor dramatiek, 'of in de kou op de bus staan wachten.' Voorts heerst een vage angst dat de pas gekozen gemeenteraad van het nieuwe Waterland luchthartiger zal omspringen met de nu nog gekoesterde groengebieden rondom Broek. In die raad zetelt slechts een vertegenwoordiger uit Broek in Waterland. 'Broek wikt en Waterland beschikt', schrijft de plaatselijke journalist Rien Floris in zijn boek, dat hij 'Een requiem voor een gemeente' noemde.

De stedeling, die dit weekeinde na de voorstelling door het nachtelijke dorp wandelde, noteerde nog dat men er zijn butagasflessen bij de Spar betrekt en dat hij vriendelijk goedendag werd gezegd door een bewoner, die zich nog op het paadje naar diens boerenhuis bevond. Dat alles, zo dacht hij, zal niet veranderen. Maar het trotse plaatsnaambord aan de gemeentegrens, met de witte letters op de blauwe achtergrond, verdwijnt.