De imposante seksualiteit van moeder Thatcher

Het woord 'heerschappij' lijkt bizar, want alleen monarchen heersen en Margaret Thatcher is, ondanks haar onberaden gebruik van de pluralis majestatis ('Wij zijn thans grootmoeder'), slechts een gekozen dienares van het volk. Toch zal ze de Britse geschiedenis ingaan als een van de zeer weinige machtige vrouwen die een heel volk regeerden met meer aanvalsdrift dan mededogen - zoals Boadicea, Elizabeth I en Victoria. Van deze laatste heeft Bernard Shaw eens gezegd dat heel Europa min of meer werd geregeerd door een oud vrouwtje dat wist wat ze wilde, en dat op het Europese vasteland dadelijk na haar dood de chaos was uitgebroken. Koningin Elizabeth I stond als protestants vorstin tegenover een rooms-katholiek Europa, belichaamd in een oorlogszuchtig Spanje dat zij versloeg. Mevrouw Thatchers analoge triomf was de Britse zege op de Argentijnen in de Falklands-oorlog, al kon haar retoriek zich niet meten met die van de 'Koningin-Maagd'. Anders dan die vorstin heeft zij nimmer de gave getoond het nationaal bewustzijn met woorden op te zwepen. Ze heeft een grote morele kracht maar een relatief geringe verbeeldingskracht aan de dag gelegd.

Lippen

Ik herinner me dat ik haar elf jaar geleden, aan het begin van haar ambtsperiode, de hand heb geschud toen ze mij, als Criticus van het Jaar, een plastic plaque uitreikte. Ik kreeg een indruk van imposante seksualiteit. President Mitterrand heeft eens, hiertoe gerechtigd krachtens de expertise van zijn natie in amoureuze zaken, haar lippen beschreven als die van Marilyn Monroe. Elf jaren machtsuitoefening zijn haar aan te zien, maar haar vrouwelijkheid is onverminderd. Op internationaal vlak is ze zo iets als een eenhoorn, of een phoenix - een fabelwezen, maar toch ook een herkenbare moederfiguur, die haar clan met hand en tand heeft verdedigd en daarbij, zoals alle moeders, niet van zins was al te ver voorbij de vermeende behoeften van haar eigen gezin te kijken. Een zeer Britse moeder, kortom, vol argwaan tegenover de toetreding van haar kinderen tot de grotere familie der Europeanen. Die enge visie op de verhouding tussen de Britten en de Europese gemeenschap is mede oorzaak van haar val geweest.

De Kanaaltunnel is een realiteit in de dop - technologie heeft geologie bedwongen en het uit de prehistorie daterende isolement van Groot-Brittannie doorbroken. De Britten horen tot Europa, of ze willen of niet, en dat staat mevrouw Thatcher niet bijzonder aan. Ze heeft zich zorgen gemaakt over onze soevereiniteit, het best gesymboliseerd door de beeltenis van onze koningin (niet die van haar) gedrukt op onze bankbiljetten en geslagen in onze munten. Ze heeft zich zorgen gemaakt om de ecu. Ze was beducht dat haar land, dat zij heeft bevestigd in zijn conservatisme, vanuit Brussel een soort socialisme zou worden opgelegd. Het Britse conservatisme is altijd een heel eenvoudig verschijnsel geweest: een vrije markt, een minimum aan regeringsbemoeienis en de hegemonie van een gezeten burgerij die de oude aristocratie in zich heeft opgenomen en hard bezig is hetzelfde met het proletariaat te doen. De conservatief vreest, en niet zonder reden, de macht van de vakbonden, en een van mevrouw Thatchers reele verdiensten is de beknotting van die macht. Hoewel de meeste leden van de Conservatieve Partij waarschijnlijk niet-gelovig zijn, is het conservatisme bij traditie loyaal aan de Anglicaanse Kerk - aan het hoofd waarvan, al sinds Hendrik VIII, de monarch staat. De aartsbisschop van Canterbury loofde al snel mevrouw Thatchers christelijke deugden, waaronder blijkbaar haar geloof in de onaantastbaarheid van de vrije wil. Dit heeft ertoe geleid dat de commercieel agressieven beloond en de armen verwaarloosd werden. En met 'armen' is dan bedoeld burgers zonder ondernemerstalent.

Voorvechtster

De christelijke waarden van mevrouw Thatcher hebben zich slecht verdragen met het verval van nationale bezittingen zonder marktwaarde - de gezondheidszorg, het onderwijs, de kunsten - en de groei van de misdaad (de meest spectaculaire uitoefening van de vrije wil). Maar het zou onterecht zijn mevrouw Thatcher, slechts een tijdelijk aanvoerster van een eerbiedwaardige politieke partij, te beschouwen als de verpersoonlijking van een minder acceptabele, reactionaire wereldvisie.

Mevrouw Thatcher heeft het conservatisme niet uitgevonden, maar ze is wel, na Winston Churchill, zijn energiekste voorvechtster geweest. Ze heeft vrijwel definitief afgerekend met de socialistische vernieuwingen die in 1945 zo'n overweldigende bijval kregen. De socialistische partij nationaliseerde alles wat mogelijk was, zij heeft het meeste weer gedenationaliseerd. Als de socialisten de volgende algemene verkiezingen winnen - die binnen de komende achttien maanden moeten worden gehouden - zal het hun moeilijk vallen een klassiek socialistisch programma uit te voeren. Het land is inmiddels gewend aan het bezit van particuliere gas-, waterleiding- en telecommunicatiebedrijven en het hebben van aandelen daarin. Mevrouw Thatcher heeft om zo te zeggen haar beeltenis geslagen, zo niet in ons nationaal betaalmiddel dan toch in de vitale organen van het dagelijks leven.

Ze is afgetreden, zeker niet zonder hartzeer maar te dapper om dat te tonen in haar bewonderenswaardige afscheidsrede in het Lagerhuis (en eerder bij de koningin). Wie ook haar plaats inneemt - de outsider Michael Heseltine en de ministers Douglas Hurd en John Major zijn de enige kandidaten - zullen tot taak hebben het onrecht te herstellen dat zij wel degelijk, uit naam van haar regering, heeft aangericht. De poll-tax (het nieuwe stelsel van personele belasting) is rampzalig impopulair; met haar halfhartige jawoord tegen de Europese Gemeenschap behoort ze tot een politieke minderheid. De Conservatieve partij legt, tot leedvermaak van de oppositie, een heilloze verdeeldheid aan de dag. Wie als leider van die partij de volgende premier wordt, zal er een zware dobber aan hebben de scheuren te dichten en de wonden te verbinden. Maar met de algemene verkiezingen in het verschiet zal er een vorm van eenheid moeten worden gecreeerd, of althans gesuggereerd. Het vervelende is dat geen van de leiders in spe het stekelige charisma van mevrouw Thatcher bezit.

Want al hebben in schijn partijen de macht, in werkelijkheid wordt de macht belichaamd door een persoonlijkheid die niet per se geliefd hoeft te zijn, maar met wie in ieder geval rekening moet worden gehouden. Mevrouw Thatcher had duidelijk een despotisch gezag bij haar kabinet, in het Lagerhuis en tot op zekere hoogte bij de kiezers die haar partij aan de macht hielpen. Vrouwen zijn betere tirannen dan mannen: ze hebben het moederinstinct aan hun zijde. Hurd en Major hebben dat tirannieke geen van beiden in zich en missen ook de unieke glans die de afgelopen elf jaar op Groot-Brittannie is afgestraald. Er is de laatste tijd veel sprake van 'heren in grijze pakken': keurige, gezichtsloze, competente lieden die het publiek niet aanspreken. Michael Heseltine, in de volksmond al 'Tarzan' genoemd en daardoor een geschenk uit de hemel voor karikaturisten, heeft de benodigde lengte, haardracht en aristocratische spreektrant en hij hoedt zich ervoor een grijs pak te dragen. Hij heeft de crisis uitgelokt die thans tot het aftreden (bijna schreef ik: de troonsafstand) van zijn superieur leidt, en dat bezorgt hem vijanden. Maar het provoceren zit hem kennelijk in het bloed, en dat is een politiek pluspunt. Noch de grijs-geklede Hurd noch de grijs-geklede Major straalt meer dan gewone competentie uit.

Wereldformaat

Wat we ook van mevrouw Thatcher vinden, er bestaat geen twijfel aan dat zij, van nature bevoordeeld door haar vrouw-zijn en gevormd door elf jaar politieke ervaring, een figuur van wereldformaat is geworden. Haar aanblik, die zorgvuldige coiffure en dat opvallende blauw te midden van de kleurloos geklede leiders van het nieuwe Westen, is altijd weer opwekkend. Het is ons telkens een genoegen geweest te zien hoe het haar een genoegen was haar vijanden de volle laag te geven. Haar schrille veroordelingen van vernielzuchtigen - van de Hitler van Irak tot de gangsters van de IRA - leken altijd meer afkomstig van een liefhebbende moeder dan van louter een plichtsbetrachtend staatsvrouw. Ze was theatraal, maar dat was Winston Churchill ook. Het zal voor haar opvolger niet eenvoudig zijn uit haar schaduw te treden.

(Vertaling Rene Kurpershoek)

    • Anthony Burgess