Botsing tussen Pretoria en ANC dreigt over protestacties

JOHANNESBURG, 26 nov. - Er dreigt zowel verbaal als fysiek een fatale confrontatie tussen de Zuidafrikaanse regering en het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) over het recht van zwarten om deel te nemen aan massale protestacties terwijl de vredesbesprekingen aan de gang zijn.

De afgelopen week hebben zowel president F. W. de Klerk als de belangrijkste regeringsonderhandelaar, minister van constitutionele zaken Gerrit Viljoen, gewaarschuwd dat de volharding van het ANC om gebruik te maken van de tactiek van 'massale actie' het onderhandelingsproces zou kunnen vertragen of zelfs stopzetten.

Als reactie hierop kondigde het ANC een protestcampagne voor de komende maand aan. Er zijn verschillende protestmarsen gepland voor grote steden waar de afgelopen weken bloedige gevechten met de politie hebben plaatsgehad.

Het punt van 'massale actie' zal waarschijnlijk boven aan de agenda staan bij de zeer belangrijke ontmoeting van morgen in Pretoria tussen president De Klerk en de vice-voorzitter van het ANC, Nelson Mandela. De vooruitzichten voor een compromis zijn echter niet best - het ziet er naar uit dat massale actie en de reactie daarop van de veiligheidstroepen de politieke toetssteen zal worden voor de nabije toekomst van Zuid-Afrika.

Het ANC beroept zich erop dat protestacties zoals demonstraties, stakingen, het niet betalen van huur, en het houden van massabijeenkomsten onvervreemdbare democratische rechten zijn die grondwettelijk zijn vastgelegd in veel landen. Hieraan is de strikte voorwaarde toegevoegd dat wil deze vorm van actie voor het ANC acceptabel zijn er in geen geval 'sprake mag zijn van geweld waartoe door ons het initiatief is genomen'.

De gewapende strijd van het ANC werd eerder dit jaar vrijwillig opgeschort door de ondertekening van de Pretoria Nota, aldus het ANC, maar deze overeenkomst had geen betrekking op vreedzame massale acties.

Zolang de zwarte meerderheid geen stemrecht heeft in Zuid-Afrika is massale actie haar enige middel, betoogt het ANC, en dit is volkomen legaal zolang deze onder controle wordt gehouden. Wie dit afkeurt is racist, zegt het ANC: het recht van de Roemenen om een massale actie op touw te zetten, is bij voorbeeld nooit gekritiseerd door blanke Zuidafrikanen.

In een interview met NRC-Handelsblad op het hoofdkantoor van het ANC in Johannesburg zei het hoofd van de ANC-voorlichtingsdienst, dr. Pallo Jordan, dat er nooit veranderingen tot stand zouden zijn gekomen als de zwarte bevolking geen druk had uitgeoefend op de regering.

'Zwarten willen meer, en zij verdienen meer', zei hij en hij voegde eraan toe dat het vredesproces in Zuid-Afrika zowel verbeteringen in de huidige levensomstandigheden in de woonoorden moest opleveren als politieke verandering in het parlement. 'Daarom is massale actie van wezenlijk belang voor ons.'

Jordan gaf toe dat de impasse waarin het ANC en de regering zijn geraakt over deze kwestie het hele onderhandelingsproces in gevaar zou kunnen brengen, maar hij hield vol dat het de regering was die - door te treuzelen met de vrijlating van politieke gevangenen en het verzorgen van garanties voor ballingen - de zaak traineerde. Hij zei dat massale actie zou voortduren 'zolang de mensen klachten hebben waaraan iets moest worden gedaan.'

Het belangrijkste bezwaar van de regering tegen de campagnes van het ANC is dat deze de stabiliteit in een zeer wankele situatie aantasten en zeer vaak leiden tot gewelddadige botsingen en zelfs doden.

President De Klerk en anderen doen regelmatig een beroep op het ANC om deze acties op te schorten althans totdat de onderhandelingen zijn afgesloten. Het ANC brengt hier tegen in dat 'in de meeste gevallen' het duidelijk is dat de aanwezigheid van de politie en het Zuidafrikaanse leger tot geweld leidt.

De campagne van het ANC zal doorgaan, tenzij er deze week, en dat is zeer onwaarschijnlijk, een overeenkomst tot stand komt tussen president De Klerk en Nelson Mandela. Het staat vast dat de regering niet zal inbinden en niet haar troepen zal terugtrekken.

Hierdoor is de situatie in Zuid-Afrika, ondanks de gedenkwaardige toespraak van De Klerk op 2 februari in het parlement en de vrijlating van Mandela twee weken later, weer uiterst explosief geworden.