Topadviseur Gorbatsjov bezoekt Lopikerwaard; Model-Holland verbluft Sjatalin

BENSCHOP, 24 nov. 'Alles is fictie hier. Het is net een openluchtmuseum', zegt Stanislav Sjatalin met een schalks lachje en stapt de koeiestal binnen van boer Peek aan de rand van Benschop. Een fel blauwe alpinopet bedekt het kalende hoofd van de kleine professor uit Moskou. Met grote passen loopt hij aandachtig langs de blakende koeien.

De belangrijkste economische adviseur van Sovjet-president Gorbatsjov is, samen met zeven landgenoten, enkele dagen in Nederland. Minister Bukman van landbouw heeft hem uitgenodigd. Sjatalin houdt lezingen, spreekt met bankiers, de top van Philips en woont vanavond de voetbalwedstrijd PSV-Vitesse bij. Gisteren reisde de delegatie in een luxe bus met pluche bankjes en een goed gevulde bar door de IJsselmeerpolder en de Lopikerwaard, ten zuidwesten van Utrecht.

In de stallen van boer Peek voelt Sjatalin zich op vertrouwde bodem. Hij komt zelf uit een boerengezin in een dorpje vlakbij Leningrad. Alles wil hij weten. Waar dient het hooi voor boven op de zolder? Krijgen de dieren ook soja? Welke machines gebruikt de boer? Waar zijn de hoorns van de koeien gebleven? Als Sjatalin hoort dat een koe achtduizend liter melk levert grapt hij met een afwerend gebaar 'weinig zeg'. In de Sovjet-Unie is dat anders. 'Daar geeft een koe zoveel melk als zij kan geven.' Het gezelschap barst in lachen uit.

Maar verder is het professor Sjatalin bittere ernst. De politieke en economische situatie in de Sovjet-Unie geeft daartoe ook alle aanleiding, bleek uit gesprekken die Sjatalin donderdag en vrijdag voerde met minister Bukman, minister Andriessen van economische zaken en premier Lubbers. Het is een kwestie van doodgaan of overleven, vertrouwde hij de premier toe.

De voedselsituatie in de Sovjet-Unie is ronduit slecht. In Moskou en Leningrad wordt gevreesd voor sociale onrust als voedselhulp uitblijft. In Leningrad zal op 1 december al begonnen worden met rantsoenering van voedsel. De vier miljoen inwoners van de stad zullen deze winter met de grootste voedseltekorten kampen sinds de Tweede Wereldoorlog. Vooral aan zout, poedermelk en boter is grote behoefte.

Eerder deze week deed Gorbatsjov in Parijs een beroep op de EG-landen om voedsel te sturen. Een groot risico is echter dat het niet terecht komt bij de burgers, maar bij de Moskouse mafia, zegt Sjatalin. Hij is bereid desnoods de KGB in te schakelen om te voorkomen dat mogelijke voedselsteun in handen komt van saboteurs. Leden van de oude garde plegen sabotage om de perestrojka in discrediet te brengen. Recentelijk werden tienduizend blikken met vlees uit China door tractoren platgewalst, vertelt een ander delegatielid. Ook houden de kol- en sovchozen (de collectieve en staatsboerderijen) graan achter omdat de roebel weinig meer waard is.

Tijdens een economisch seminar op donderdagmiddag in Den Haag schetste de Russische professor een somber, maar volgens sommige deelnemers, realistisch beeld. De Sovjet-Unie wordt geteisterd door problemen: de nationaliteitenkwestie, de enorme verspilling bij de produktie - in de energiesector gaat zo'n dertig procent verloren door inefficientie - en de buitenlandse investeringen die maar niet op gang komen. Sjatalin bekende het gezelschap van bankiers, industrielen en topambtenaren dat hij het buitenlanders momenteel niet eens zou durven aanraden om lange termijninvesteringen te plegen gezien de onzekere situatie in zijn land.

De economische situatie is zo verslechterd dat zijn voorgestelde radicale 500-dagen plan om de economie uit het slop te halen niet eens meer zou kunnen worden uitgevoerd. De tijd is verstreken, zei Sjatalin. Gorbatsjov had vorige maand al gekozen voor een een gematigder combinatie van Sjatalins plan en dat van premier Ryzjkov. Op de vraag of economische tegenvallers de perestrojka kunnen remmen antwoordde Sjatalin dat besluiten hierover vroeger een kwestie van maanden waren, maar nu van dagen.

Toch is Sjatalin niet uit op financiele hulp. Hij zei uitdrukkelijk niet als politicus naar Nederland te zijn gekomen (hij is lid van het centraal comite en van Gorbatsjovs presidentiele raad), maar als econoom. De professor is vooral geboeid door de Nederlandse deskundigheid op het gebied van landbouw.

Het 'model-Holland' geldt in Moskou als voorbeeld voor de noodzakelijke landbouwhervorming. In de Sovjet-Unie zijn Nederlanders betrokken bij een aantal projecten om zelfstandige boeren op te leiden. De rol van de overheid wordt besproken, kredietverlening, privatisering, eigendomsrechten. Alle leden van de Sovjet-delegatie begonnen gistermiddag dan ook geestdriftig notities te maken toen een vertegenwoordiger van het kadaster uit Apeldoorn de overdracht van eigendom tot in details uitlegde. Wat is de grondprijs? Hoe wordt er gepacht in Nederland? Wat is de kwaliteit van de grond? Hoe wordt grondbelasting geind?

Sjatalin werd overspoeld met adviezen. 'Het is van groot belang dat er een goede topografische map is van het te registreren grondgebied', raadde een bestuurslid van de Heidemij aan. 'Dat kan het best aan de hand van luchtfoto's', zei de vertegenwoordiger van het kadaster.

'Het is allemaal heel nieuw voor me wat ik hier hoor', zei de Russische professor even later in de melkveehouderij van boer Peek, bij Benschop. Toen hij hoorde dat een loonarbeider 150 gulden per uur verdient, zei de 56-jarige professor dat hij daarvoor wel weer op de tractor wilde stappen. En toen boer Peek ook nog warm water bleek te hebben, zei Sjatalin: 'Als u een kamer bijbouwt dan blijf ik'.