THEEMS

London River. The Thames Story door Gavin Weightman(E160 blz., geill., Collins and Brown 1990, f 64,65 ISBN 1 8555855 0775 3

De Theems is de eerste grote Europese rivier die binnen enkele decennia werd gereduceerd van belangrijke verkeersdrager tot decoratief element. Met de binnenvaart hadden de spoorwegen al in de tweede helft van de negentiende eeuw afgerekend, maar tot ongeveer 1960 was de Theems de levensader van de toen nog grootste haven ter wereld.

Ineens was het voorbij. De passagiersschepen werden verdrongen door vliegtuigen. Stukgoed van het Europese vasteland kwam na de uitvinding van de roll-on-roll-off-veerboot per vrachtauto of met enorme containerschepen, die niet meer in de Londense dokken pasten. De vrachtvaarders met bulkgoederen bereikten eveneens gemiddeld een formaat waarop de meer dan honderd jaar oude dokken niet meer waren berekend. De scheepvaart week uit naar nieuwe bekkens bij Tilbury en nog verder stroomafwaarts; als de beroemde Tower Bridge tegenwoordig nog eens opengaat, is het alleen om een bezoekend oorlogsschip of een nieuwe aanwinst voor de kade met museumboten door te laten. Van het totale aantal scheepsbewegingen op de rivier neemt nu de surfplank het leeuwedeel voor zijn rekening.

Wie deze geschiedenis nu eens beknopt en op een aangename manier tot zich wil nemen, heeft aan London River genoeg. Dit boek, weerslag van een voor London Weekend Television gemaakte tv-serie, geeft alle informatie die de in Londen geinteresseerde lezer zou willen weten zonder een 'overkill' aan feiten. Bovendien is het een mooi bladerboek: het is rijk geillustreerd, met foto's uiteraard, maar ook met schilderijen, tekeningen en kaarten.

'Docklands' neemt daarbij begrijpelijkerwijs een belangrijke plaats in, maar ook aan heel andere aspecten wordt aandacht besteed. Zo is het fascinerend te lezen dat de Theems eeuwenlang onmisbaar was als waterweg voor het personenvervoer binnen de stad. Al in de zestiende eeuw waren de straten van Londen dermate verstopt door paarden en wagens dat een tocht per rijtuig over een afstand van bijvoorbeeld een kilometer uren kon duren. Kapitaalkrachtigen weken dan uit naar een van de talloze trappen naar de rivier, waar de watertaxi's zich verzamelden: zware roeiboten, bemand door 'watermen', die klandizie probeerden te werven met hun karakteristieke kreet: 'Oars, oars (riemen, riemen)!' Pas rond 1900 waren de 'watermen' volledig uitgestorven.

Een andere nu volkomen verdwenen vorm van scheepvaart was het goederenvervoer per 'dumb barge', een lichter die geen andere manier van voortbeweging kende dan het tij. Eb en vloed zijn tot ver in de stad voelbaar en daarvan profiteerden de 'lightermen', die hun schuit met lange, zware riemen op koers hielden. Deze methode is zo effectief dat de 'dumb barges' het ondanks de komst van de sleepboot tot het einde van de haven van Londen hebben uitgehouden.

London River besteedt ook veel aandacht aan de bruggen en tunnels die het noordelijke en zuidelijke stadsdeel met elkaar verbinden en aan de rol van de Theems als leverancier van drinkwater en als riool. Beide functies stonden al sinds begin vorige eeuw op gespannen voet met elkaar. Door de werking van eb en vloed voerde de rivier het Londense vuil namelijk niet af naar zee, maar bracht het zelfs stroomopwaarts. Dat resulteerde in het uitsterven van de zalm rond 1830 in de Rijn gebeurde dat pas een eeuw later en in elkaar opvolgende cholera-epidemieen onder de Londense bevolking. Rond 1955 bleek er over een afstand van vijfenzeventig kilometer niet een vis meer in de stroom voor te komen. Pas een intensief waterzuiveringsprogramma, dat de laatste jaren is uitgevoerd, bracht verlichting. Van tijd tot tijd zeggen mensen dat ze weer een zalm hebben gezien, al vertoont dit gerucht overeenkomsten met meldingen over het monster van Loch Ness.

' Het treurigste aspect van de Theems is nu, ' zo besluit het boek, ' dat de rivier zo weinig wordt gebruikt, en dat terwijl de stad omkomt in het wegverkeer.' Oars, oars!