'Regering zit vol amateurs die alles beter weten'

BOEDAPEST, 23 nov. 'De regering bestaat uit amateurs, uit mensen zonder ervaring. Dat is begrijpelijk. We worden geregeerd door de wetenschappers van gisteren die uit hun instituten zijn gekomen. We nemen hen ook niet kwalijk dat ze geen ervaring hebben. We nemen hen alleen kwalijk dat ze doen of ze de wijsheid in pacht hebben en alles weten. Overleggen met de oppositie, dat was er tot voor kort niet bij.'

Gyula Horn leidt de Hongaarse Socialistische Partij, de MSzP, erfgename en opvolgster van de communisten van vroeger. Een kleine man met grijs haar en blauwe oogjes. Hij was tot mei minister van buitenlandse zaken. Populair is hij nog altijd. Het is een Hongaarse paradox dat de MSzP een verleden vol onderdrukking en mismanagement beheert maar toch tot voor kort Hongarijes populairste politici herbergde, ex-premier Nemeth (inmiddels onafhankelijk parlementarier), chef-hervormer Pozsgay (zojuist uit de partij gestapt), en Horn zelf.

De MSzP heeft geen last van een kater, over de verdrijving uit de macht en over het bevlekte verleden. Integendeel haast. De MSzP beroept zich erop de vreedzame revolutie van vorig jaar in Hongarije en daarmee in het hele voormalige blok in gang te hebben gezet: hier werd het IJzeren Gordijn het eerst gesloopt. Zij is haar zelfbewustzijn nooit werkelijk kwijtgeraakt en ziet zich als de architect van het nieuwe, democratische Hongarije.

Een jaar na dato, een jaar na het laatste congres waarop ze haar communistische jasje aflegde en de sociaal-democratie omhelsde, zetelt de partij in een nieuw hoofdkwartier. Het Witte Huis is ontruimd: de betonnen kolos aan de Donau is overgedragen aan het parlement, en als MSzP'ers er nog komen, dan omdat ze er als parlementarier een kantoortje hebben. Horn zetelt nu aan het Koztarsasag Ter, het Plein van de Republiek, in een gebouw waarom in 1956 nog heftig is gevochten; de meest dramatische foto's van toen, van door het woedende volk gelynchte leden van de geheime politie, zijn hier gemaakt en tijdens de revolutie nog werd er vanuit het parkje voor de deur een tunnel gegraven naar de kelders, omdat iedereen ervan overtuigd was dat zich daar de foltercellen van de stalinisten bevonden.

Horn wil niet praten over het verleden, of over vorig jaar, de ronde tafel, de opening van de grenzen, de vreedzame revolutie. 'Ik heb al wel honderd keer uitgelegd hoe het was.' Dat klopt niet, hij heeft het nooit uitgelegd, maar Gyula Horn denkt wellicht aan zijn memoires en kijkt liever naar het heden.

De MSzP kreeg 8,55 procent van de stemmen bij de parlementsverkiezingen van deze lente. Dat was nog een hele meevaller. En bij de gemeenteraadsverkiezingen van deze herfst waren het er alweer meer. Het draagt bij tot het zelfbewustzijn van de partij, en tot een zekere agressiviteit waarmee men het centrum-rechtse kabinet van premier Antall bejegent. 'Het is geen goed kabinet. Het weet niet wat het moet doen, ' zegt Horn. 'Het is erin geslaagd de relatie tot de andere ex-socialistische landen te verpesten. Het keek altijd alleen maar naar het Westen.' Hij wil wel toegeven dat de regering van Antall een crisis erfde, maar dat is voor Gyula Horn het probleem niet: 'Het probleem is dat de regering geen concept had en heeft om iets aan die crisis te doen. Er zijn geen concrete plannen en voorstellen.' In plaats van te kiezen voor een radicale overgang naar de vrije-markteconomie en tegelijkertijd een sociaal vangnet op te bouwen om de schok voor de geplaagde bevolking te verlichten, zegt Horn, heeft Antall het met 'lapwerk' geprobeerd. 'Er zat geen concept achter. De sleutel tot de hervormingen ligt in de privatisering. De regering heeft lang gekoketteerd met de herprivatisering: alle oude eigenaars zouden hun ooit afgepakte bezittingen terugkrijgen of schadeloos worden gesteld. Maar onze economie kan dat helemaal niet opbrengen.'

Daarbij is overleg niet de sterkste kant van de regering. 'De drie regeringspartijen bezitten met 59,5 procent een meerderheid in het parlement. Wat de oppositie vond was tot voor kort niet belangrijk. Ze dreven hun eigen domme denkbeelden door en staken een stokje voor de slimme plannen van de oppositie. De grootste regeringspartij, het MDF (Hongaars Democratisch Forum), heeft het parlement overspoeld met slechte, ondoordachte en ongecoordineerde voorstellen. Dat heeft geleid tot ruzies, tot debatten die dagen duurden.' Zo verloor Hongarije tijd, en intussen holde de levensstandaard achteruit. 'In Duitsland wordt de sociale markteconomie ingevoerd. Daar bestaan instrumenten voor het opvangen van sociale gevolgen. Hier niet. We hebben die nooit gehad, we hebben nooit gedacht dat we die nodig zouden hebben.'

De benzinecrisis, die eerder deze maand losbarstte toen de regering de benzineprijs verhoogde en zich prompt geconfronteerd zag met wegblokkades door woedende automobilisten, heeft inmiddels geleid tot een ommekeer: de regering heeft haar stijl aangepast. Voor het eerst sinds ze in mei aantrad wordt overleg gevoerd met vakbonden en de oppositie. Horn: 'Antall heeft zich gerealiseerd dat het zo niet verder kan. Nu worden wetsvoorstellen door deskundigen van alle zes in het parlement vertegenwoordigde partijen en in de parlementscommissies bestudeerd. De regeringspartijen willen met ons samenwerken. Eindelijk.'

Nostalgie

Toch kan de MSzP-voorzitter zich nog bitter beklagen over de nostalgie binnen de regeringspartijen naar de tijd van de rechtse dictator Horthy, de man die Hongarije in het interbellum regeerde, en over 'de vele rechtse, soms extreem-rechtse denkbeelden' die binnen de regeringspartijen worden geventileerd. 'Op buitenlands gebied zag je die nostalgie in de afkeer van zakendoen met de Sovjet-Unie: over de Sovjet-Unie werden tot voor kort alleen maar negatieve verklaringen uitgegeven.' Op binnenlands gebied zag je haar in de jacht op de communistische nomenklatoera.

Horn: 'We moeten het systeem veranderen. Daar gaat het om. Het gaat niet om het doortlichten van het hele staatsapparaat. Hongarije heeft die deskundigen nog nodig.' Het slechte regime van vroeger, zegt hij, 'omvatte de hele samenleving': 'Buiten de communistische partij waren er niet zoveel opposanten. De meeste mensen pasten zich aan. Antall zelf leidde een instituut en is nooit vervolgd, hij diende het oude systeem zoals iedereen dat deed. Bestraffing heeft geen zin.' Die, zegt Horn, moet worden beperkt tot diegenen die zich aan illegale daden, machtsmisbruik en corruptie schuldig hebben gemaakt. 'En dat moet het zijn. Het is onmogelijk mensen om politieke redenen verantwoordelijk te stellen. Je kunt die kring niet definieren: wie heeft wat gedaan? Het hele land is verantwoordelijk. De jacht maakt dit land neurotisch. En er is al zoveel spanning. Niemand is meer geinteresseerd in het verleden, alleen het heden telt. En wat kan deze regering aantonen aan dat heden te hebben gedaan? Niets. Alleen een zwakke regering tracht het verleden voor alles de schuld te geven.' Niettemin is Horn vol vertrouwen dat de ploeg van Antall, geschrokken over de benzinecrisis, het roer omgooit, de polarisatie de polarisatie laat, samenwerkt met de oppositie en zich zuivert. 'Binnen enkele weken wordt de regering gewijzigd, dan vliegen de grootste dilettanten eruit'.

Het is de hoogste tijd, zegt Horn: 'Ons wacht een dramatisch 1991. Hongarije verpaupert razendsnel, miljoenen worden armer, een kleine minderheid wordt rijk. Men zegt dat dat een natuurlijk gevolg is van de transformatie naar de vrije markt. Dat is niet waar, want er is nog helemaal geen transformatie, diegenen die rijk worden doen dat met speculatie, ze misbruiken het systeem, ze misbruiken de chaos.'

En de voortekenen voor 1991 zijn ongunstig: 'Niemand weet wat we met onze buitenlandse schuld aanmoeten. Die kost ons volgend jaar 3,6 miljard dollar, de duurdere olie en de gevolgen van de droogte van deze zomer kosten nog eens 2,4 miljard dollar, zonder dat daar enig positief effect op onze economie tegenover staat. De regering houdt het volk voor dat offers moeten worden gebracht en rekent op het Westen. Maar het Westen kan onze problemen niet oplossen. Dat moeten we zelf doen en dat kunnen we niet zonder nationale consensus. Als we de kloof tussen de partijen niet dichten is Hongarije verloren. Tenslotte zal het Westen de Hongaren niet helpen als de Hongaren zichzelf niet helpen.'