Polen kiezen president voor een nog uiterst kwetsbare democratie

WARSCHAU, 24 nov. Miljoenen Polen gaan morgen naar de stembus in een sfeer van groeiende frustraties. Voor het eerst kiezen ze een nieuwe president, vrij en zonder inmenging van buitenaf, maar wel in een klimaat van teleurstelling. Het begint te broeien, de arbeidsonrust groeit, de Polen beginnen het vertrouwen in de politiek te verliezen.

Ruim een jaar geleden trad de eerste niet-communistische regering na de oorlog aan. De communisten gingen van het toneel, de oppositie van Solidariteit kwam aan de macht. Premier Mazowiecki genoot vertrouwen: er was vreugde, en begrip voor het plan van harde economische hervormingen. Het zou niet makkelijk worden, iedereen wist het. Er was een direct resultaat: de inflatie werd bedwongen. Maar er kwam ook een rekening: de koopkracht daalde drastisch en de werkloosheid steeg. De Polen ondergingen de kuur met geduld. Stakingen het strijdmiddel bij uitstek waren er nauwelijks. Maar het geduld loopt ten einde: Polen is in een economisch dal beland. Het gaat slecht en de schrale troost is dat het nog slechter had kunnen gaan. En Solidariteit, de volksbeweging die de 'apparatsjiki' uit hun grijze bunkers verdreef, is totaal verdeeld. Solidariteit is inmiddels zelf 'establishment' geworden, het strijdtoneel van veel ambitieuze politici en baantjesjagers. Democratie is in Polen een couveusekind: pril, zwak en kwetsbaar.

'Lech Walesa is een tijdbom onder de Poolse democratie', zegt Jan Litynski, een vroegere adviseur van de vakbondsleider die zich in de strijd om het presidentschap heeft geschaard achter premier Mazowiecki. 'Als Walesa president wordt, ontstaat er een grote chaos. Walesa heeft elke sociale groep iets anders beloofd. Hij doet beloftes die hij niet kan waarmaken. Walesa's kiezers zullen erg teleurgesteld zijn. Ze zullen zich belogen voelen.'

Litynski, een kleine en magere kettingroker, leidt het ministerie van sociale zaken samen met Jacek Kuron, de flamboyante minister die zich alleen vertoont in spijkerpak. Litynski en Kuron behoorden in de jaren zeventig tot KOR, een groep linkse intellectuelen die de leider van Solidariteit, Lech Walesa, bijstond. 'Ik ontmoette Walesa voor het eerst in 1979. Hij was een echte arbeidersleider, maar ik heb nooit gedacht dat hij zich zo zou ontwikkelen', zegt Litynski nu.

Pag. 5: Gekrenkte Walesa liet zich niet opzij zetten

Vorig jaar begon Litynski zich te realiseren dat in Walesa een onstuitbare ambitie schuil ging. 'Hij zette willekeurig mensen af, overlegde niet, nam beslissingen alleen.' Walesa kreeg vorig jaar september de kans het premierschap op zich te nemen, maar schoof tot verbazing van velen Tadeusz Mazowiecki naar voren. Hij bleef buiten de regering waarin Solidariteit een meerderheid had. 'Dit was de grootste fout. Walesa, de leider van de beweging, bleef buiten het nieuwe politieke bestel. Hij dacht vanuit Gdansk aan de touwtjes te kunnen trekken. Dat lukte niet, hij raakte gefrustreerd.' Walesa's adviseurs in Warschau dachten de vakbondsleider niet meer nodig te hebben: diens rol was uitgespeeld, hij zat knorrend bij vrouw Danuta en de zeven kinderen in Gdansk. Een vergissing: Walesa voelde zich gekrenkt, hij vocht terug, hij gooide alles overhoop.

Walesa lanceerde een stapsgewijze campagne met een doel: het presidentschap. Onder de leus 'Versnelling' uitte hij scherpe kritiek op de regering-Mazowiecki: de intellectuelen in Warschau waren te laks met de ontmanteling van de nomenklatura. Onder de leus 'Democratie' eiste hij het aftreden van president Jaruzelski, de generaal 'van de oude orde'. En onder de leus 'Pluralisme' brak hij 'zijn' Solidariteit: hij werkte de 'linkse intellectuelen' buiten de deur en spande 'nationalisten en behoudende katholieken' voor zijn karretje. Hij manipuleerde, hij manoeuvreerde. En het is Walesa allemaal gelukt. De regering van premier Mazowiecki is in het defensief, Jaruzelski treedt af en Solidariteit is opgedeeld. De 'intellectuelen in Warschau' hebben de vakbondsleider onderschat: hij is nu de grote kanshebber voor het presidentschap, Mazowiecki volgt met moeite.

Maar het geruzie, het gekonkel en de sfeer van baantjes jagen in Solidariteit eisen ook hun tol: de Polen verliezen hun vertrouwen in de politiek en misschien in het idee van democratie.

De grote buitenstaander, de Canadees-Poolse-Peruaanse zakenman-miljoenair Stan Tyminski kon profiteren van deze malaise. Hij kwam op uit het niets en had niets te maken met het communisme en evenmin met Solidariteit. Zijn populariteit steeg in twee weken ongekend. 'De Polen zijn in verwarring, Solidariteit is stuk. Ze zoeken naar een buitenstaander, een man die niets te maken heeft met de Poolse politiek', zegt Litynski. Tyminski ging de boer op met het imago van miljonair, de man van het succes, en met een bundel goede leuzen. 'De regering pakt de burgers geld af. De Polen, en niet Warschau, moeten het geld hebben. Polen moet een 'gelddemocratie' worden', aldus Tyminski gisteren nog in Zuid-Polen. 'Tyminski is paranoide, met zijn harde blik en verbeten lippen', zegt Litynski, 'maar hij hypnotiseert veel Polen die in Poolse politici zakkenvullers zien.' Tyminski bleek volgens opiniepeilingen meer aanhang te krijgen dan Mazowiecki.

In Warschau ging de alarmbel af. De zakenman kreeg de officier van justitie op het dak gestuurd wegens belediging van Mazowiecki, hij werd in kranten beschuldigd van 'banden met Libie en zijn dossier uit de jaren zestig werd uit de kast gehaald: Tyminski bleek te zijn afgekeurd voor militaire dienst wegens 'psychische stoornissen'. De Gazeta Wyborcza, ooit de verkiezingskrant van Solidariteit, die nu Mazowiecki steunt, vuurde het ene 'schandaal' na het andere af op Tyminski om diens reputatie te vernietigen. 'Polen heeft soms leiders gehad die gekker waren dan Tyminski, maar ze zijn nooit aan de macht gekomen door vrije verkiezingen', aldus de krant in een hoofdartikel. De stijl deed niet onder voor die van het vroegere partijdagblad Trybuna Ludu. Maar het werkt. Volgens de laatste peilingen staat Tyminski weer op de derde plaats, achter premier Mazowiecki. Maar Walesa gaat nog altijd ruim aan kop.

'We hebben een erg slechte verkiezingscampagne gevoerd', zegt Litynski. 'Te slap, te weinig energie, te weinig inspiratie.' Hij gaat ervan uit dat morgen geen van de kandidaten meer dan vijftig procent van de stemmen behaalt en er op 9 december een tweede ronde komt tussen Mazowiecki en Walesa. 'Als Walesa het morgen niet redt, is dat zijn eerste tegenslag. Dan krijgen we tijd om Mazowiecki op te krikken.'