Op zoek naar de geboorteplaats van Columbus

Het televisieprogramma over Columbus in Genua wordt uitgezonden in De Wereld van Boudewijn Buch: Columbus achterna, aflevering 1, 24 november, Ned. 1, 23.10 uur.

'Christoffel Columbus werd in 1451 in Genua geboren, tot misnoegen van alle andere steden, die de eer voor zich opeisen, zijn geboorteplaats te zijn geweest. Hij is geen Spanjaard, geen Portugees, noch Fransman, maar Italiaan', schreef de Belgische historicus Charles Verlinden in zijn Columbus (1962). Ik citeer daarmee een zeer middelmatig, willekeurig boekje over de grote zeevaarder.

Paolo Emilio Taviani is een Italiaan pur sang. Hij is in de Italiaanse politiek zo ongeveer alles geweest wat mogelijk is (minister van binnenlandse zaken, van defensie, van financien, senator, etc.), maar was toch meer succesrijk als Columbuskenner. In zijn standaardwerk Cristoforo Colombo - la genesi della grande scoperta (1982) gaat hij parmantig te keer: 'Waar hebben ze Columbus allemaal niet geboren laten worden! Er was sprake van een Griekse Columbus, een Engelse, een Corsicaanse, een Zwitserse... , allemaal onzin: Columbus werd waarschijnlijk in 1451 geboren te Genua.'

Taviani twijfelt een beetje aan het jaar, maar Genua houdt de Italiaanse geleerde voor zeker. Een Columbus-kenner in Nassau (Bahama's) zegt: 'Taviani? Vreselijke man! Weet je dat hij zijn Columbus-boeken door anderen laat schrijven? We hebben hem hier op een Columbus-congres gehad; praat mij daar niet van!' Als de televisiecamera zijn werk heeft gedaan, beginnen twee zeer vooraanstaande Columbus-geleerden in Potomac (USA) tegen mij te briesen: 'Taviani? Die man schrijft geen letter zelf. En weet je dat hij een visitekaartje heeft dat bijna zo groot is als een A-4 vel omdat al zijn ex-titels en ex-beroepen er op staan? Weet je wat hij ook op zijn kaartje nou ja, kaartje heeft laten drukken? Voormalig lid van de Italiaanse partisanenbeweging in de Tweede Wereldoorlog!'

Hebreeuws

Dat Columbus een Turk was, wordt bij mijn weten overigens slechts twee maal in de Columbus-literatuur opgevoerd. Dat Columbus een jood was, is talloze malen betoogd. Laatstelijk nog door Simon Wiesenthal in zijn Segel der Hoffnung - Die geheime Mission des Cristoph Columbus (ook onder een andere titel verschenen; 1972), maar dit boek mogen we in tegenstelling tot Wiesenthals andere werk in het geheel niet serieus nemen. Wiesenthal beweert in zijn boek, behalve Columbus joods-zijn, namelijk te onwaarschijnlijke dingen: Cristobal Colon (de Spaanse naam voor Columbus) en Christoforo Colombo (de Italiaanse naam) zouden twee verschillende figuren zijn geweest en Columbus zou, toen hij de eerste Indianen ontmoette, deze inboorlingen hebben laten toespreken door een tolk in het Hebreeuws.

Columbus geen jood en geboren in 1451 daar kan ik zelfs vrede mee hebben, maar dat Genua... Het Columbus-museum dat ik ooit op Corsica bezocht, overtuigde mij niet van Columbus' Fransheid, maar wat te denken van Gabriel Verd Martorells Cristobal Colon (...) Una realidad, nacio en Mallorca (1989)? Toen ik dat boekje in een boekhandel te Sevilla tegenkwam, dacht ik: die man ken ik. En ja hoor: een paar jaar eerder had hij al eens een zot, ander boekje over Columbus opengedaan. Verd Martorell kunnen we ondertussen gemakshalve vergeten, want hij is promotor van het toerisme op Mallorca en heeft, nu het eerdaags vijfhonderd jaar geleden is dat Columbus de Nieuwe Wereld ontdekte, er belang bij Mallorca als Columbus' geboorte-eiland te promoten.

Maar dan is er dat boekje van de onverdachte Mexicaanse geleerde B. Costa-Amic (die Colon op zijn Catalaans spelt met een 'm'): Colom. Catalan de Mallorca sobrino de los Reyes Catolicos (in 1989 verschenen te Mexico-stad). Toen ik het uitgelezen had, dacht ik: nou, misschien is Columbus toch wel op Mallorca geboren...

Een beetje terug in de tijd. In 1940 verscheen te Bremen een

azificeerde publikatie Columbus und seine Tat. Eine kritische Studie uber die Vorgeschichte der Fahrt von 1492 van Richard Henning. Op pagina 31 schrijft de auteur: 'Voor elk nuchter en weldenkend mens is de strijd om Columbus' geboortestad ten gunste van Genua beslist.' Nazi-Duitsland liep keurig in de ganzepas met mede-asgenoot Italie. Onder Mussolini was het een misdaad om te beweren dat Columbus geen Italiaan was.

Eind 1988 begin ik alle pleidooien ten faveure van 'de Genuaanse Columbus' te lezen. Het zijn, begrijpelijkerwijs, hoofdzakelijk Italiaanse publikaties. Van de onvermijdelijke Taviani bestudeer ik zijn La genovesita di Colombo (1987), het door een elftal auteurs geschreven Christoforo Colombo nella Genova del sua tempo (1985) ploeg ik door en dat is nog lang niet alles. Ik word er een beetje dol van. Waarom zou Columbus, ook voor mij, nou niet gewoon een Italiaan kunnen zijn? tob ik.

Het komt door het volgende raadsel: van Columbus zijn maar heel weinig schriftelijke uitingen in het Italiaans bekend en dan nog in een absoluut steenkool-Italiaans. Hoe moet het verklaard worden dat een man die de eerste twintig jaar van zijn leven in Italie, of in Italiaans sprekende omgeving heeft doorgebracht, zijn landstaal nauwelijks kon schrijven? Natuurlijk: daarover is ook weer een hele (Italiaanstalige) boekenkast volgeschreven, maar dat boekerijtje bevredigt mij niet.

Columbus zou gedoopt zijn in de kerk van de Heilige Stefanus te Genua. Ik vervoeg mij in het bedehuis, maar niemand is bereid mij te vertellen dat Columbus daar daadwerkelijk gedoopt werd (een prelaat vlucht achter een gordijn weg), ik kom nergens een trotse gedenktegel met de naam 'Colombo' tegen en in het gidsje Chiesa di Santo Stefano (1978) valt de naam van de ontdekker van Amerika niet een keer. Ik spoed mij naar het stadhuis van Genua, het Palazzo Tursi, en mag daar op de kamer van de burgemeester drie handgeschreven brieven van 'de grote Genuaanse zoon' inzien en vasthouden. Ik ben geroerd en tril terwijl ik deze zeldzaamheden betast. Ik kijk, zenuwachtig, een beetje naar de tekst en lees de brief die Columbus op 2 april 1502 aan een Genuaanse bankrelatie schreef: in het Spaans ('Muy nobles Senores... ')!

Het filiaal dat het Italiaanse staatsarchief er in Genua op nahoudt, is in een prachtig bouwwerk gehuisvest. Men heeft er een speciale 'Sala Colombiana' ingericht. Omdat ik van plan was er te filmen, stuurden talloze instanties mij van te voren het gidsje La Sala Colombiana dell' Archivio di Stato di Genova (1978) toe. Op het moment dat ik de Columbus-zaal op een vroege middag, eind april 1990, betreed, bezit ik tien exemplaren. Ik heb volstaan met het lezen van een exemplaar en denk: tja, tja...

Een archivaris probeert mij de Italiaansheid van Columbus uit te leggen. Ik begrijp hem niet en bestudeer gemakshalve de in fotokopie tentoongestelde documenten. Tja denk ik weer. Cameraman Thomas Kist kijkt via zijn apparaat over mijn schouders mee en vraagt: 'Wat denk je? Zou hij een Italiaan zijn geweest?' Ik antwoord: 'Als ze mij nu zouden vertellen dat Columbus op de Noordpool is geweest, geloof ik 't ook.' Cameraman lacht; ik word baldadig.

Sporen

Twee maanden later neem ik afscheid van de camera- en produktieploeg waarmee ik een half jaar lang over de wereld reisde op zoek naar de sporen van Columbus. Ik ga met vakantie en duik in het Noordamerikaanse en Canadese antiquariaat. Op 25 juni 1990 trek ik in een tweedehands-boekhandel te Chicago J. Kr. Tornoe's Columbus in the Arctic? (Oslo, 1965) van de plank. De Noor Tornoe beweert zonder enige ironie dat Columbus meer dan vijf eeuwen geleden als lid van een Portugees-Scandinavische (!) expeditieploeg in de Noordpool-regio rondzwierf. Ik krijg last van academische wondkoorts. Zou Columbus misschien ook nog de Zuidpool ontdekt hebben? Zou hij homoseksueel zijn geweest? (Er bestaat trouwens een kleine literatuur over dat onderwerp.) Zou Columbus wellicht helemaal niet bestaan hebben? (Daarover is tevens het nodige geschreven.) Kortom: heeft Columbus op 12 oktober 1492 Amerika eigenlijk wel ontdekt?