Hoogleraren en vrouwen komen uithuilen bij hun dode vader; Betogers naar Ataturks Mausoleum

ISTANBUL, 24 nov. Het Mausoleum van Kemal Ataturk, de stichter van de moderne Turkse republiek, heeft nog nooit zoveel protestmarsen te verwerken gekregen als de laatste dagen. Bij duizenden kwamen hoogleraren en andere docenten van universiteiten om hun ongerustheid te tonen over de gevaren die de seculiere staat, Ataturks levenswerk, bedreigen. In het grote boek dat bij het Mausoleum wordt bijgehouden, werden bittere verzuchtingen geschreven, indirect ook gericht tegen het bewind van president Ozal dat het fundamentalisme zoal niet aanmoedigt, dan toch de vrije hand laat. Ook vrouwen hielden marsen naar de 'Vader der Turken' om daar schriftelijk hun woede te betuigen.

Op het eerste gezicht heeft het iets machteloos en zelfs iets zieligs, dit uithuilen bij een dode Vader en het bij hem 'aangeven' van allerlei ongerechtigheden die in zijn republiek plaatsvinden. De vraag rijst ook: werkt de symboolfunctie van Ataturk nog positief of werkt zij negatief op de 'gemiddelde Turk'? Maar men vergete niet dat dergelijke marsen naar het Mausoleum momenteel de enige demonstraties zijn waarvoor geen voorafgaande vergunning nodig is. 'Nog niet', volgens een cynische journalist.

Flort

Van alle kanten zijn de laatste weken uitingen gekomen van verregaand antisecularisme bij staatsfunctionarissen, soms van bizarre aard. Vrouwenorganisaties, maar ook vele mannen, liepen storm tegen uitlatingen van de minister van staat, verantwoordelijk voor familiezaken, Camil Cicek, die zich in een vraaggesprek had laten ontvallen dat er 'weinig verschil is tussen flirten en prostitutie' en dat het eerste tegemoetkomt aan 'dierlijke instincten'.

De bewindsman, nader aan de tand gevoeld, bleek de betekenis van het woord 'flirt' (flort in het Turks) niet te kennen. Hij dacht dat het neerkwam op seksueel uitproberen, 'zoals men dat in een modemagazijn met jassen doet'. Tegen 'kennismaking vooraf' had hij geen bezwaar, zei hij in tweede instantie. Maar afgezien van het misverstand: de minister sprak zich uit voor een dermate grote greep van de islam op het familieleven dat de schrik van de liberalen er niet minder om werd.

De marcherende hoogleraren waren onder de verse indruk van meldingen uit de medische faculteiten, als zouden vrome vrouwelijke studenten, toch al gekleed in onpraktische lange gewaden die het karakter van een 'religieus uniform' aannemen, nu ook gaan weigeren mannelijke patienten van boven de veertien te onderzoeken en omgekeerd. Ook zou men de 'aankleding' eisen van te bekijken lijken van de andere sekse. Het voltallig docerend personeel van de medische Hacetepe-universiteit in Ankara ging tegen deze verschijnselen een dag in staking.

Commentator Mumtaz Soysal, zelf hoogleraar in het strafrecht, kwam in de Milliyet met een onverwachte suggestie: 'Als we nu eens allemaal met elkaar, wij die gedoemd zijn in hetzelfde land en dezelfde eeuw te leven, losbarsten in een enorme lachbui, dan zou dat al bevrijdend werken ' Aardig en tolerant bedacht, en om die broekjes om lijken op de snijtafel valt hoewel niet zonder moeite misschien nog te lachen. Maar de vier opeenvolgende moorden die dit jaar zijn uitgevoerd op bekende secularisten laten zich moeilijk met de mantel der humor bedekken. De laatste, op de voorvechtster voor vrouwenemancipatie prof. Bahriye Ucok, leidde tot een begrafenis in Ankara waarbij 70.000 mensen op de been waren, de grootste pro-secularistische demonstratie uit de Turkse geschiedenis.

Optimisten zien in deze demonstratie het begin van een nieuw tijdperk, van een beslissend tegenoffensief tegen de fundamentalisten die, als het in dit tempo zou doorgaan, het land nog deze eeuw totaal zouden gaan 'deKemaliseren', om niet te zeggen 'Iraniseren'. Vanouds vormen universiteiten en pers bolwerken van dat Kemalisme, maar die kunnen het niet alleen. De laaste weken kregen ze steun van machten die tot nutoe nogal aan de kant waren blijven staan.

Prioriteit

De door prof. Erdal Inonu geleide sociaal-democratische oppositiepartij, waartoe ook de vermoorde prof. Ucok behoorde, formuleerde voor het eerst de visie, dat de strijd tegen het fundamentalisme absolute prioriteit moet krijgen, waarbij de oude links-rechts tegenstelling vanzelf op de achtergrond geraakt.

Onverwachter was de geste van de chef van de geheime dienst generaal Teoman Komen, die tijdens de kabinetszitting een ongekende briefing hield, waarbij hij waarschuwde dat fundamentalisten zo diep in het politie-apparaat waren gepenetreerd dat dit een 'tegenwicht' tegen het nog altijd overwegend Kemalistische officierscorps dreigde te worden. Bij promotie zou alleen nog maar worden gelet op het aantal malen dat de moskee werd bezocht.

Een andere groepering die zich tot nu afzijdig had gehouden kwam ook in het geweer. De Unie van Turkse industrielen en ondernemers maakte een aan haar uitgebracht rapport over de toestand van het onderwijs openbaar. Dit zou zozeer in de greep van fundamentalistische leerkrachten zijn geraakt dat de culturele en technische toekomst van het land in gevaar komt. Sinds het generaalsregime leveren de in aantal snel toenemende theologische scholen niet alleen imams, maar in groten getale ook studenten in alle andere branches, behalve militaire.

De stellingname van het financiele establishment komt niet geheel uit de lucht vallen: men voelt zich in deze kringen ook bedreigd door een voorgenome belasting van 2 procent op alle winsten van banken en verzekeringsinstellingen, die de restauratie van moskeeen ten goede zou moeten komen.

Steun voor de secularisten komt nog van andere rechtse zijde: parlementsvoorzitter Kaya Erdem, protocollair de tweede man van het land, distantieert zich steeds duidelijker van de machtige fundamentalisten binnen zijn eigen Moederlandpartij en zijn echtgenote nam zelfs deel aan de protestmars van vrouwen naar het mausoleum. Erdem, indertijd met steun van de oppositie in zijn hoge functie gekozen, wordt door velen gezien als de figuur op wie alle secularistische krachten in laatste instantie zouden kunnen terugvallen als de alles verdoezelende machtsfactor Ozal nog eens verdwijnt.

    • Frans van Hasselt