Een Koeweitse droom rijst op uit het steppezand van Kazachstan: Rust in de tent! Laat de oliedollars maar komen; De olievoorraden zijn even groot als die van de totale Perzische Golf

ALMA ATA, 24 nov. 'Kazachistan is it!', roept de Amerikaanse oliedeskundige, tevens directeur van een gerenommeerd onderzoeksinstituut dat voor Amerikaanse oliemaatschappijen de wereld afzoekt naar onontgonnen rijkdommen, tegen de Russische geoloog en zij heffen het glas op het zwarte goud.

De Amerikaanse wetenschapper haalde de Rus groot kenner van de bodemgesteldheid van Kazachstan en vooral van de olievindplaatsen voor een habbekrats naar Amerika om hem de geheimen van de Kazachse bodemschatten te ontfutselen. Hij brengt nu een tegenbezoek aan Alma Ata, de hoofdstad van Kazachstan, en ijlt met zijn oer-Amerikaanse vrouw ('How absolutely wonderful to meet You!') weer haastig verder naar Tjoemen, de oliestad van de naburige Russische republiek.

Kazachstan ruim honderd keer zo groot als Nederland is na de Russische Federatie (de RSFSR) in potentie de rijkste Sovjet-republiek. Het land, dat grenst aan Oezbekistan, Kirgizie, China en Rusland, barst van de bodemschatten. Olie, steenkool, chroom, koper, goud, uranium, nikkel, wolfram, zink, ijzererts, het zit allemaal in de steppengrond, en in aanzienlijke hoeveelheden.

Amerikaanse experts schatten de olievoorraden aan de oostkust van de Kaspische zee evengroot als die van de totale Perzische Golf en staan te trappelen om de winning, die overigens grote technische problemen met zich meebrengt, ter hand te nemen. Als eerste Westerse oliemaatschappij is het Chevron deze zomer gelukt, met persoonlijke toestemming van Gorbatsjov, een concessie in de wacht te slepen. Op 1 oktober zijn de Amerikanen aan het werk gegaan in het olieveld van Tengiz aan de Kaspische Zee.

De anderen aarzelen nog. De politieke situatie in de Sovjet-Unie is onstabiel. Zou Gorbatsjov het houden? Hoe groot wordt de zelfstandigheid van de Unie-republieken na het afsluiten van het nieuwe Unie-akkoord? Wanneer komt eindelijk de wetgeving tot stand die Westerse maatschappijen moet garanderen dat de investeringen geen weggegooid geld zijn geweest? Als Gorbatsjov valt, breekt dan niet de koude oorlog uit waarbij je wel gek zou zijn als je je vijand helpt de olie-industrie op poten te zetten? Dat zijn de vragen waarover Westerse bedrijven zich het hoofd breken alvorens ze zich op de maagdelijke Kazachse bodem storten.

De president van de Sovjet-republiek, Noersoeltan Nazarbajev, deze zomer op toernee door de Verenigde Staten, doet zijn uiterste best de Westerse bedenkingen tegen investeringen in zijn republiek weg te nemen. Onlangs leidde hij hoogstpersoonlijk een groep van achttien Amerikaanse zakenlui door het gebied rond. Kazachstan is het land van de grote beloften, zo hield hij zijn gehoor onafgebroken voor. Kazachstan is rijk en rustig.

Nazarbajev heeft daarbij maar een doel voor ogen: de olie, gas en uranium-dollars moeten in Kazachstan blijven en niet, zoals tot nu toe gebruikelijk, in de Moskouse schatkist vloeien.

Als een van de laatste Unie-republieken nam Kazachstan vorige maand na felle debatten ook een soevereiniteitsverklaring aan waarin alle bodemschatten tot eigendom van de republiek werden verklaard. In Moskou wordt dit alles met lede ogen aangezien maar Gorbatsjov probeert met Nazarbajev betere relaties te onderhouden dan met Boris Jeltsin, de president van de andere rijke republiek, de RSFSR. Zo nam hij Nazarbajev mee op zijn reis naar Spanje en Parijs. De betrekkingen tussen beide presidenten schijnen oprecht hartelijk te zijn.

Nazarbajev is op 24 april van dit jaar tot president van Kazachstan gekozen. In Kazachstan noemt men hem Deng Xiao Ping, of 'de Chinees', omdat hij voor het Chinese model gekozen heeft: politieke stabiliteit als voorwaarde voor economische bloei. Het opmerkelijke is nu dat hij met deze politiek in Kazachstan grote steun verwerft. De Russische geoloog, de Kazachse nationalist, de Russische sociaal-democraat, de joodse folklorist en de taxichauffeur van onbestemde nationaliteit; over een ding zijn ze het allemaal hartgrondig eens: er moet rust zijn in de tent, anders kunnen de dollars niet binnenstromen en kan Kazachstan zich niet ongestoord losmaken van Moskou. Een Nazarbajev geniet met zijn onafhankelijke politiek ten opzichte van het centrum, het vertrouwen van de bevolking.

Die eensgezindheid is misschien weer niet zo verwondelijk als je de nationale samenstelling van Kazachstan (vijftien miljoen inwoners) in aanmerking neemt. Veertig procent van de bevolking is Kazach het Turkse nomadenvolk dat voor Stalin tijdens de collectivisatie van de landbouw, gedwongen werd tot een sedentaire levenswijze waarbij een derde van de bevolking is omgekomen. Veertig procent is Russisch en de overige twintig procent behoort nog eens tot zo'n honderd andere nationaliteiten.

De balans tussen de Russen en de Kazachen is het noodlot en, misschien, hun redding. Beide bevolkingsgroepen realiseren zich dat een etnisch conflict tot een totale ramp zou leiden. 'Het klinkt misschien vreemd, ' zegt de Rus Sergej Doevanov, een van de leiders van de kleine sociaal-democratische partij in Alma Ata, 'maar de sociale en politieke passiviteit van de bevolking is nu onze redding. Er is stabiliteit nodig om investeringen binnen te halen. Hierin zitten wij totaal op een lijn met Nazarbajev.'

Behalve de sociaal-democratische partij en de communisten telt het politieke spectrum nog de (Kazachse) beweging Azat (bevrijding), de Russische pendant Edinstvo (eenheid), de December-beweging (Zjeltoksan), voortgekomen uit de activisten van de studentenonlusten van 1986, en de splinter Alasj, een fel nationalistisch clubje van het type van de Turkse Grijze Wolven ('Alasj is niet zomaar een Kazach, het is een steppebewoner met de karaktertrekken van een wolf, krachtig, moedig, vrij en kwaadaardig', aldus een van de woordvoeders in een plaatselijke krant).

De president heeft onlangs met een aantal politieke groeperingen in Kazachstan een moratorium van een jaar ondertekend op het houden van demonstraties en meetings in de stad, een moratorium dat overigens al ruimschoots is geschonden, onder meer door Azat. Marat Tsjormanov, een van de leiders van Azat, is het in grote trekken eens met Nazarbajev's economische beleid, maar verwijt de president besluiteloosheid, traagheid en halfslachtigheid, net als Gorbatsjov.

Al is iedereen het eens over de noodzaak van stabiliteit, de eensgezindheid is waarschijnlijk eerder een broos ijslaagje op een woelige zee. Vorig jaar zomer kwam het tot rellen in Novy Oezen aan de Kaspische Zee, onlangs waren er problemen tussen Russen en Kazachen in een stadje in de buurt van Alma Ata, en in het grotendeels Russische noorden van Kazachstan steken af en toe seperatisten de kop op, die ijveren voor aansluiting bij de Russische Federatie.

'U moet goed beseffen', zegt Nazarbajev, geconfronteerd met de vergelijking met China, 'dat uw maatschappij en de onze heel verschillend zijn. Zelfs Moskou is geen Kazachstan. Dat jarenlang over een kam scheren, is heel verkeerd geweest. De overgang naar een markteconomie is niet eenvoudig. We zijn er psychologisch niet klaar voor. Prijsverhogingen worden beschouwd als een aanval op sociale verworvenheden. We kunnen de hervormingen alleen doorvoeren op basis van discipline en nemen daarbij een voorbeeld aan Zuid-Korea.'

De president, die op het punt staat om naar Zuid-Korea te vertrekken, heeft duidelijk lering getrokken uit de ervaringen van zijn Baltische collega's. Dit jaar, zegt hij, komt Kazachstan nog alle verplichtingen ten opzichte van de Balten na, maar voor volgend jaar is er nog niet een contract met hen afgesloten.

'Ik weet niet hoe zij zich uit die situatie kunnen redden. Hun economie kan in het eerste kwartaal van 1991 al tot stilstand komen. Ze hebben zichzelf in een doodlopende steeg gejaagd. Ik heb ze gevraagd: treden jullie uit de Unie of niet? Toen ze daar bevestigend op antwoordden, heb ik ze voorgesteld dan voortaan ook in dollars te betalen. Wij zullen het nieuwe Unie-akkoord ondertekenen en nemen daarmee bepaalde verplichtingen op ons. Als zij daar part noch deel aan willen hebben, moeten ze ook bereid zijn de gevolgen te dragen.'

Kazachstan is uitgesproken voor ondertekening van het Unie-akkoord, maar dan wel op de voorwaarden van de republieken. Men heeft in principe zelfs al vastgelegd welke functies aan Moskou moeten worden afgestaan: defensie, de bewaking van de staatsgrenzen, de buitenlandse politiek, ruimtevaart, transportwezen, territoriale kwesties, douane en bepaalde belastingzaken.

Tot dit jaar toe vloeide 93 procent van het bruto nationaal produkt van Kazachstan rechtstreeks naar Moskou toe. Een deel daarvan keerde terug in de vorm van financiering voor het budget. De winning van de bodemschatten was geheel in handen van de centrale Unie-ministeries, die in feite de rol spelen van industriele monopolies.

Dat is nu afgelopen, zegt Nazarbajev, die zich zeer kritisch uitlaat over de conservatieve regering van premier Ryzjkov. 'Het centrum loopt achter. Wij hebben de banden met de Unie-ministeries al verbroken. Dit jaar worden alle contracten nog nageleefd, maar alle nieuwe bedrijven gaan vanaf volgend jaar voor vrije prijzen rechtstreeks handel drijven met wie ze maar willen. Staatsopdrachten worden alleen geaccepteerd als ze voor het bedrijfsleven financieel aantrekkelijk zijn. De regering-Ryzjkov functioneert in feite al niet meer. Niemand voert haar decreten uit. Er heerst totale chaos.'

Hoe de losweking uit Moskou's knellende omarming in de praktijk in zijn werk moet gaan, weet eigenlijk niemand. Gorbatsjov heeft laatst een decreet uitgevaardigd dat bedrijven voortaan 23 procent van hun winst in de vorm van belastingen aan het Unie-budget moeten afstaan. 'Waarom in godsnaam 23 procent?', zegt Nazarbajev. 'Wie bepaalt dat en op grond waarvan? Zolang er geen openheid van zaken wordt gegeven, betalen wij niks.'

Dat de Sovjet-Unie voorlopig moet blijven voortbestaan, staat voor Nazarbajev buiten kijf. Hij kan daarvoor een hele serie argumenten bedenken. 'We willen leven in een groot, sterk land. We zijn economisch zeer nauw verbonden met de andere republieken. We zijn nog niet klaar voor zelfstandige economische banden met het buitenland. En ten slotte: de ervaring van andere landen wijst uit dat separatisme tot niets goeds kan leiden. Kijk maar naar Europa.'

En als het nu al eens te laat is om de Unie bijeen te houden? Ook dan, zegt Nazarbajev lachend, hoeven wij niet uit te treden, dan blijven we vanzelf als enige over en ook dan zullen we het wel rooien. Hij denkt daarbij in de richting van een federatie van de vier Centraal-Aziatische republieken en Kazachstan, waarvan Kazachstan de grootste en de rijkste is. In dat geval zal voor hem waarschijnlijk een belangrijke rol zijn weggelegd.

Intussen dringt de tijd, en mogen de onduidelijkheid en het machtsvacuum niet te lang voortduren. Dat schrikt de investeerders af. Nazarbajev doet zich hier flinker voorkomen dan hij zijn kan, want in zijn redes klinkt het besef door dat er nog een harde strijd met het centrum gevoerd moet worden.

Voor uitverkoop aan het Westen lijkt men in Kazachstan niet zo bang te zijn. 'Grotere roofbouw plegen dan onze eigen bedrijven dat doen, is praktisch niet mogelijk', zegt de Russische geoloog. 'Westerse bedrijven doen alles economischer en schoner. De mensen hopen eindelijk op een beetje voorspoed.' Wel bestaat de angst dat de Sovjet-partners zich, uit gebrek aan marketing-ervaring, voor een appel en een ei laten opkopen.

Ook het milieu is bij de oliewinning voorlopig een groot probleem. Hele gedeeltes van de Kaspische kust zijn door onoordeelkundige winning ernstig vervuild geraakt. Bovendien is er een aanzienlijke technische moeilijkheid bij de winning van de Kaspische olie. Met de olie komt in zeer grote hoeveelheden het levensgevaarlijke zwavelwaterstof omhoog, dat zo giftig is dat het de stalen oliepijpen doorvreet. De Russen missen de techniek om dat euvel te verhelpen. De Amerikanen hopen er binnen een termijn van twee jaar iets op gevonden te hebben.

Een paar jaar geleden is in Tengis een boorgat ontploft. Het heeft een jaar gebrand, waarbij dagelijks 20 miljoen dollar verloren ging. Uiteindelijk hebben de Russen de Amerikanen gevraagd het gat voor 14 miljoen dollar te dichten. Kazachstan heeft daarnaast nog andere ernstige milieuproblemen, bijvoorbeeld de opdroging van het Aralmeer en de gevolgen van 40 jaar kernproeven bij Semipalatinsk, die vorig jaar na sterke druk van de bevolking zijn stopgezet.

Dan bestaat nog steeds het eigendomsprobleem. Als de olie vroeger van de Unie was, en in de toekomst van Kazachstan zal zijn, blijft ze toch staatseigendom. Er moeten onafhankelijke oliemaatschappijen ontstaan, die research, winning, verkoop en transport in een hand houden, aldus de geoloog in Alma Ata. De eerste stap op die weg heeft Nazarbajev inmiddels gezet. Deze week kondigde het Kazachse parlement zijn plannen voor een herstructurering van de regering en de ministeries aan. Zestien industriele ministeries worden afgeschaft, de regering wordt hervormd tot een klein kabinet van ministers onder directe verantwoordelijkheid van de president, er wordt een aantal comites opgericht, zoals een anti-monopolie comite en een comite voor eigendomskwesties.

Nazarbajev heeft hiermee in feite Gorbatsjovs plannen ter ontmanteling van de Unie-regering versneld op eigen grondgebied doorgevoerd. Rust in de tent. Laat de dollars maar komen. En een Koeweitse droom rijst op uit het steppezand.