DE SCHOONHEID VAN DE KLASSIEKEN

Boethius. De vertroosting van de filosofie

Vertaald, ingeleid en van aantekeningen voorzien door F. M. Brouwer

272 blz., Ambo 1990, f 69, -

ISB ISBN 90 263 0977 5(ETacitus. Jaarboeken

Vertaald, ingeleid en van aantekeningen voorzien door Dr. J. W. Meijer

601 blz., Ambo 1990, f 85, -

ISB ISBN 90 263 1065 X(EEen oud herenhuis, landelijk gelegen in de bossen van Baarn. De welgestelde, oorspronkelijke bewoners hebben plaats gemaakt voor een aantal uitgeverijen. Desondanks is het voorname karakter van het huis in harmonie met een van zijn nieuwe functies: het uitgeven van klassieke teksten. Rust en stilte lijken immers te passen bij het beschouwende karakter van de oude Griekse en Latijnse geschriften die hier in de serie Klassiek van uitgeverij Ambo in Nederlandse vertaling het licht zien. Aristoteles' bespreking over het opperwezen bijvoorbeeld, in het twaalfde boek van zijn Metafysica, waar God de rol krijgt toebedeeld van eerste onbewogen beweger; of de verdediging van het christendom door Augustinus en zijn visie op de geschiedenis van de mens in de Stad van God; dat zijn niet bepaald werken voor een nerveus en jachtig bestaan gevuld met honger naar rijkdom en roem.

Toch is het niet allemaal beschouwing wat de klok slaat in de reeks die wordt uitgegeven door directeur Ivo Gay. De oude teksten staan vol met mensen van vlees en bloed, gedreven door belangen en passies. Zo is Diogenes Laertius' Leven en leer van de beroemde filosofen niet alleen de eerste geschiedschrijving van de filosofie, maar bovenal een journalistieke reportage in de antieke wereld, vol roddel en achterklap. De Anabasis van Xenophon, de tocht van tienduizend Griekse huursoldaten in een vijandig land, is een dramatisch verhaal van bloedige veldslagen en ijskoude overnachtingen in besneeuwde bergen.

Maar rijkdom en roem eisten ook in de oudheid hun tol. Boethius (480-524) was afkomstig uit een oud en adellijk Romeins geslacht, consul en vooraanstaand raadsman van koning Theodorik. Op beschuldiging van verraad belandde hij in de kerkers van Padua. In die onaantrekkelijke behuizing klaagt hij dat Fortuna, die voorheen zoveel rijkdom en roem in zijn schoot wierp, hem heeft verlaten. Troost vindt Boethius dan bij de filosofie, die hem in de gedaante van een vrouw in zijn kerker bezoekt. Zij toont hem de betrekkelijkheid van materiele welvaart, politiek aanzien of roem aan de hand van de stoicijnse en neoplatoonse wijsbegeerte. Daaraan hebben wij zijn Vertroosting van de filosofie te danken.

Biedt de filosofie ook vertroosting aan de uitgever?

Ivo Gay: ' In zekere zin, ja. Van huis uit ben ik classicus en voor het slapen gaan lees ik graag een stukje Grieks of Latijn. Ik vind het nog steeds van een betoverende schoonheid. Maar als uitgever ben ik zeker niet bezig alleen mooie boekjes voor mijzelf te maken. Ik heb ook te maken met economie: is er voor dit soort literatuur belangstelling en wordt het verkocht? Dat blijkt het geval te zijn. Het uitgeven van deze serie is eigenlijk wel een succes. Troost heb ik daarom als uitgever niet direct nodig.'

Een succes?

' Inderdaad, de uitgave van de serie levert geen spectaculaire winsten op, maar kan zich in ieder geval zelf bedruipen. We vinden het bevredigend wanneer een eerste druk met een oplage van zo'n tweeduizend exemplaren in vijf jaar is verkocht. De uitgave van Dante's Goddelijke Comedie vormt hierop een uitzondering. Daarvan is inmiddels de derde druk verschenen. In het algemeen gaan de verkopen van dit soort werken geleidelijk en gestaag; er zijn geen echte pieken en dalen, die bij populaire boeken wel voorkomen. Bovendien is er een groeiende markt voor de klassieken. Dit blijkt bijvoorbeeld uit het feit dat een boekenclub overweegt een aantal titels, zoals Tacitus en Sophocles, in haar assortiment op te nemen. Hoe de groeiende belangstelling is te verklaren, weet ik niet precies. Je hebt natuurlijk de historici, classici en filosofen, studenten en oud gymnasiasten; op deze groep richten we ons ook in eerste instantie. Maar er is ook een groep die nader kennis wil maken met de bronnen van onze cultuur en een klassieke opleiding mist.'

Is de prijs daarbij geen probleem?

' Het zijn zeker geen goedkope boeken. Maar de uitgave van een klassiek werk in een goedkopere pocketeditie leverde veel kritiek op. Voor een paar tientjes meer had men liever een gedegen, gebonden uitgave. En terecht, want het zijn toch geen boeken die maar een paar jaar mee behoeven te gaan.'

De serie Klassiek bestaan nu bijna tien jaar en omvat zo'n vijfentwintig titels. Wat is de filosofie achter de serie?

' Het kortste antwoord is: het uitgeven van teksten die als klassiek worden beschouwd. Dit betekent tweeerlei: het gaat om teksten die zowel literaire als filosofische of wetenschappelijke waarde hebben. Een serie over de antieke filosofie is het zeker niet. In de fondslijst staan daarom tragedies van Sophocles en Euripides, naast bijvoorbeeld Leven en Leer van Pythagoras door Jamblichus en Porphyrius. Bovendien vatten we de term klassiek, als tijdbepaling, ruim op. Het is niet de periode tot de middeleeuwen. Boethius' Vertroosting verscheen bijna tegelijk met Petrarca's De top van de Ventoux. In de nabije toekomst hopen we te komen met een volledige uitgave van het werk van Tacitus. Campanella's Zonnestad, die we buiten deze serie als paperback hebben uitgegeven, zou er eigenlijk ook in thuis horen. Maar dat komt alleen omdat het oorspronkelijke de bedoeling was ook een kleine serie te maken met teksten over utopieen.

' Een kleine tien jaar geleden was de serie een gemeenschappelijke aangelegenheid tussen Ambo, Athenaeum, Polak en Van Gennep. Na de boedelscheiding is Ambo doorgegaan. Toch is er weinig veranderd; alleen de witte omslag is nu vervangen door een rode. De uitvoering, een gebonden uitgave, is hetzelfde gebleven. En nog steeds streven we naar een volledige editie van de oorspronkelijke tekst, liefst gebaseerd op een nieuwe vertaling, voorzien van een inleiding en annotaties. Een nieuwe vertaling is niet altijd mogelijk. Tacitus brengen we nog uit in de vertaling van J. W. Meijer. En bij Laertius is zowel gebruik gemaakt van een oude vertaling, die grondig herzien is, als van een nieuwe vertaling.

' Je bent in dit verband erg afhankelijk van wat je door vertalers krijgt aangeboden. Het vertalen is zeer tijdrovend, specialistisch werk. In de praktijk gebeurt het naast een andere baan, want je kunt er nauwelijks van bestaan. De investering die een goede vertaler moet doen, weegt ook bijna niet op tegen de opbrengsten. Het is eerder hobbyisme en een zekere gedrevenheid van de vertalers dan opdrachten van onze kant, die leiden tot een nieuw boek in de serie Klassiek.'

    • Peter Verwey