DDR EXIT

De drang naar Duitsland, of het einde van een zwaarbewaakte illusie

door Henri Beunders

196196 blz., Jan Mets 1990, f 29,50(E ISBN 90 5330 011 2

Spandoeken met de tekst 'Deutschland einig Vaterland' in een zee van West duitse vlaggen vormden sinds half december 1989 het decor van de massale demonstraties in de DDR. Aanvankelijk stond protest tegen het SED-regime centraal, maar ruim een maand na de val van de Muur was de roep om eenwording het hoofdthema geworden. Treffend typeert voormalig NRC Handelsblad-redacteur Henri Beunders deze omslag in zijn onlangs verschenen bundel als 'de drang naar Duitsland'. Onder die titel heeft hij zijn vele, doorgaans voortreffelijke artikelen waarmee hij vanuit Oost-Berlijn de lezers van deze krant op de hoogte hield van de revolutie in de DDR nu bewerkt tot veertien hoofdstukken.

Het is een lezenswaardig, vlot geschreven boekje geworden. Geschikt voor wie nog eens wil nalezen hoe in Oost-Duitsland van de herfst van 1989 tot de zomer van 1990 euforie, hoop, verwarring en onzekerheid elkaar opvolgden. Aan de hand van goede sfeertekeningen ziet de lezer de totale ineenstorting van de DDR nog eens aan zich voorbijtrekken.

Toch laat Beunders waarschijnlijk een groot deel van degenen die aan een dergelijke terugblik behoefte hebben in de steek. Zo is voor een overzicht van de stormachtige ontwikkeling juist het precieze tijdstip van bepaalde gebeurtenissen van groot belang, en herhaaldelijk raakt men op dit gebied bij Beunders het spoor bijster. In een dagblad zijn begrippen als 'gisteren', 'vandaag' en 'morgen' direct duidelijk, maar in een boek verliest men daardoor al snel het noodzakelijke houvast. De kroniek van gebeurtenissen die Beunders als aanhang opnam, maakt dit gemis onvoldoende goed.

Fundamenteler is een tweede bezwaar. Bij bundeling van doorgaans uitstekende artikelen ontstaat niet automatisch een uitstekend boek. Aan een terugblik op de revolutionaire ontwikkelingen in de DDR mag men de eis stellen dat er een structuur zichtbaar wordt gemaakt, die op het moment van de heet van de naald geschreven berichten nog niet duidelijk was. De titels van de hoofdstukken suggereren een dergelijke structuur, maar omdat Beunders ervoor koos achteraf geen interpretaties toe te voegen, is er te weinig afstand van de hectische ontwikkelingen. Jammer is ook dat de vlotte schrijfstijl soms suggestief is, hetgeen ten koste gaat van diepgang en consistentie. Het schrijft zo makkelijk weg om de toekomst van Duitsland te voorspellen als 'luid en dynamisch', de D-mark van de Bundesbank succesvoller te noemen dan de tanks van de Wehrmacht en herhaaldelijk van de ondoorgrondelijke 'Duitse ziel' te spreken. Het zijn begrippen die associaties oproepen waartegen de overigens genuanceerde Beunders zich op andere plaatsen juist verzet, en die daarom in het boek eigenlijk niet op hun plaats zijn.

Ten slotte schiet de historicus Beunders tekort in de vergelijking tussen de situatie in de DDR anno 1990 en die van na de ineenstorting van het nazi-regime in 1945. In de gebrekkige verwerking van het dictatoriale verleden van toen waren zeker verdringingsmechanismen waarneembaar die ook nu weer opvallen. Maar de totale onzekerheid over de toekomst zoals die in 1945 bestond, bestaat met het Westduitse model voor ogen nu niet. Bovendien spraken veel Duitsers toen over 'catastrofe' en 'nederlaag', en namen slechts weinigen het begrip 'bevrijding' in de mond. En ook dat was in de DDR in 1989/90 toch geheel anders. Het is jammer dat Beunders niet de tijd heeft genomen voor een nadere bewerking van zijn stukken. Zo blijft De drang naar Duitsland, hoe spannend en onderhoudend ook geschreven, uiteindelijk toch wat teleurstellend.