'Zou Thatcher ook vinden dat het tijdperk van hoffelijkheid voorbij is?' ; Vurige kolen op hoofden van Conservatieven

LONDEN, 23 nov. - Vermoedelijk voor de laatste keer posteerde Margaret Thatcher zich gistermiddag aan de regeringstafel in het Lagerhuis om die verachtelijke oppositie van repliek te dienen. Voor die gelegenheid, als ook voor haar bezoek aan de koningin vlak daarvoor, had ze zich in het Toryblauwe mantelpak gehuld, waarin ze zes weken geleden nog de hulde van de Conservatieve partij in Bournemouth in ontvangst had genomen. 'Ten more years, ten more years' was er toen gescandeerd en staande onder een banier met de tekst 'De kracht om er een succes van te maken' had ze die jaarlijkse ovatie in ontvangst genomen.

'Zou het niet ontzettend onterecht zijn als ik de kans niet zou krijgen om af te maken wat er nog te doen valt?' had ze nog in het weekeinde retorisch aan Simon Jenkins van The Times gevraagd. Gistermorgen was het zover dat ze die vraag met de weemoedige overweging 'It's a funny old world' tegenover haar kabinetscollega's kon beantwoorden. Zo was er nog het gebruikelijke gespeculeer en gemopper over een eigenzinnige Prime Minister en zo was er opeens helemaal geen Prime Minister meer.

Het was grappig om de ogenblikkelijke, ernstige onthoudingsverschijnselen bij tal van haar voormalige collega's waar te nemen. 'Ik ben kotsmisselijk', zei er een. 'Dit vergeef ik Heseltine van mijn leven niet', zei een ander. 'De rest van de wereld verklaart ons voor stapelgek', zei een derde. Want weliswaar had iedereen zo zijn eigen spelletje gespeeld bij het uitbrengen van zijn stem in de strijd om het leiderschap, maar dat het gevolg daarvan opnieuw (net als in 1975) een niet voorziene uitkomst was, hadden velen kennelijk niet zo bedoeld. Margaret Thatcher zelf had vijftien jaar geleden in haar gooi naar het leiderschap van de Conservatieve partij van Ted Heath kunnen winnen omdat niemand geloofde dat het met haar kansen zo'n vaart zou lopen. Nu hadden haar collega's Margaret Thatcher voor een soortgelijk fait acompli gezet door haar plotseling en misschien wel onbedoeld in een positie te brengen waarin ze wel moest aftreden.

Hoe verder de dag voortschreed en hoe onbelemmerder Margaret Thatcher nog een keer liet horen voor welke beginselen ze eigenlijk stond, des te meer versterkte zich de indruk dat vele partijgenoten zich afvroegen of ze hier niet een kostbaar bezit hadden weggegooid dat ze straks, bij het verdedigen van Britse belangen in de Golf, in Europa en bij de aanstaande verkiezingen, nog hard nodig zouden kunnen hebben. En met de droefenis over het feit dat zo'n Prime Minister op zo'n manier naar huis gestuurd werd, mengde zich schaamte, over het collectief toelaten van zo'n vernedering.

Hadden de goden beschikt dat Margaret Thatchers laatste grote rede in het Lagerhuis werd vooraf gegaan door vragen over Noord-Ierland? Was het toeval dat daarbij uitgerekend die Conservatieve staatssecretaris naast haar op de regeringsbank moest zitten, die vorige week in een afgeluisterd en uitgelekt autotelefoongesprek aan zijn premier gerefereerd had als aan 'that old cow! I wish she would resign!' ? Hij was niet de enige die vurige kolen op zijn hoofd voelde rusten, blijkens de vraag van de Conservatief Sir John Stokes, die, refererend aan het 'verraad' jegens haar gepleegd, weemoedig vroeg: 'Is zij het er mee eens dat het tijdperk van hoffelijkheid voorbij is?'

Terwijl individuele Tories om het hardst onderstreepten dat het nu tijd was om zich te verenigen onder een nieuwe leider - alleen even nog niet - stroomden de impliciete bewijzen van haar grote verdiensten voor Groot-Brittannie binnen. Wie had tien jaar geleden kunnen denken dat een woordvoerder van de Soviet-regering de kwaliteiten van een Britse premier in bewoordingen zou prijzen, als was een groot staatsvrouw hem persoonlijk ontvallen? 'Het is een fortuinlijk toeval geweest dat zij tegelijk met iemand als Gorbatsjov aan het bewind was', zei hij. Voor Downingstreet - buiten de hekken die ook al 'Thatchergate' gedoopt zijn - stroomde het publiek samen, als betrof het hier een crisis in oorlogstijd. President Bush, voor de viering van Thanksgiving in de Golf aangekomen, liet uit de Saoedische woestijn weten dat hij Thatchers waardevolle adviezen zou missen, 'Ze is een vriend en bondgenoot door dik en dun geweest.' In een persoonlijk telefoongesprek, de afgelopen nacht, voegde hij daar nog aan toe: 'We love you!'.

'Hypocrieten!' riepen Labour-parlementariers gisteren in het Lagerhuis naar de Tories tegenover hen, die hun demissionaire Prime Minister het ene spijtige eerbetoon na het andere brachten. 'Ze veegt met jullie allemaal de vloer aan!', riep een Tory terug. 'Thank you', zei mevrouw Thatcher. En zo was het ook. Nu ze toch niets meer te verliezen had, liet Margaret Thatcher zich nog een keer helemaal gaan in een verdediging van die verworvenheden die als Thatcherisme de geschiedenis zullen ingaan. Dat optreden had alle elementen in zich van een politiek testament, waarvan de laatste woorden nog lang niet geschreven zijn als zij er iets aan doen kan. Vrijheid, rechtvaardigheid, markteconomie en keuze voor het individu waren de thema's, afkeer en minachting voor het socialisme de ondertoon. Op een moment zelfs bijna kijvend, want met de hand in de zij gaf ze Neil Kinnock lik op stuk 'A single currency? Hij weet niet eens wat het woord betekent, Mr Speaker. Hoe kan hij dan de belangen van Groot Brittannie verdedigen? etc..' En zo ontspannen in een gevecht waarvoor ze niet langer verantwoording hoefde af te leggen aan haar kabinetscollega's permitteerde ze zich zelfs een kleine dialoog met Labours ultra-linkse Denis Skinner, die suggereerde (met het handgebaar van incasseren) dat ze zelf misschien de directie van een nieuwe onafhankelijke centrale Europese bank op zich kon nemen. 'Wat een goed idee! Daar was ik nog niet opgekomen!' Waarna ze zich omdraaide naar de Speaker en uit de grond van haar hart zei: 'Ik geniet hiervan Mr Speaker. Ik geniet hier werkelijk van'.

'Too damn good for the lot of them', kopt de Daily Mail vandaag berouwvol zijn verslag van haar af- en optreden. Sommige persberichten spreken van tranen in de beslotenheid van de ministeriele vertrekken in Downing Street 10, maar daarvan was gisteren in het openbaar geen spoor te zien. 'My dear', zei ze drie jaar geleden tegen een verwarde toerist, die een kniksje voor haar maakte toen ze de nieuwe winkel van Marks en Spencer op Marble Arch kwam openen, 'voor mij hoef je niet te buigen. Ik ben de koningin niet, ik ben alleen maar een gekozen politicus'. 'Attilla the Hen', 'La Pasionara of Privilege', 'that woman' en 'She Who Must Be Obeyed'- uiterlijk aanstaande donderdag rijdt de verhuiswagen voor om Margaret en Denis Thatcher over te brengen naar het neo-Georgian herehuis in Dulwich bezuiden de Thames, dat ze nog lang niet hadden willen betrekken. Van 'Leaderene' tot 'Baroness of Grantham' - zoals het was, zal het nooit meer worden.