Premier wil via verkiezingen goedkeuring van economische plannen afdwingen; Denen onder Schluter met EG verzoend

ROTTERDAM, 23 nov. - Op alle denkbare manieren heeft de Deense premier Poul Schluter de afgelopen anderhalf jaar geprobeerd het 'Plan' in het parlement, het Folketing, aangenomen te krijgen. Hoe doorkneed hij echter ook is in de kunst van het regeren met minderheidskabinetten, deze week werd definitief duidelijk dat de handige premier zijn zin niet zou krijgen. Prompt kondigde hij daarop gisteren nieuwe verkiezingen aan voor 12 december.

Het 'Plan' - onder die naam kennen de Denen het intussen - bestaat uit een reeks economische hervormingen die vooral het Deense belastingstelsel meer in overeenstemming moeten brengen met dat van de andere landen van de Europese Gemeenschap.

Een kernpunt ervan is een vermindering van de inkomstenbelasting, iets waar ook de Denen wel oren naar hebben. De gemiddeld verdienende Deen draagt nu nog zo'n 52 procent van zijn inkomen af aan de schatkist, terwijl de rijkeren zelfs 68 procent betalen. Na Zweden kent Denemarken hiermee het hoogste belastingniveau in Europa. Een deel van de kosten van deze belastingverlaging zou worden verhaald op de bedrijven. Tegelijkertijd zou de regering proberen haar uitgaven te beperken. Over de financiering van de hervormingen konden de partijen in het parlement het niet eens worden.

Het feit dat Schluter zijn plan er nog niet heeft kunnen doordrukken in het Folketing wil niet zeggen dat het publiek afwijzend staat tegen deze poging om de economie van Denemarken meer af te stemmen op die van andere EG-staten. Er heeft zich de afgelopen jaren, in het bijzonder onder het laatste kabinet-Schluter dat sinds voorjaar 1988 aan het bewind is, een opmerkelijke kentering voorgedaan ten aanzien van de Europese Gemeenschap.

Scepsis

Bleef het land jarenlang een zekere scepsis behouden over de EG waartoe het in 1973 toetrad, de laatste tijd hoort Denemarken niet zelden tot de radicaalste voorstanders van verdergaande economische integratie. Zonder boegeroep aan het thuisfront te riskeren, kon minister van financien Henning Dyremose na overleg over de Europese Monetaire Unie onlangs rustig verklaren: 'Wij willen binnen de EG wat dit betreft deel uitmaken van de groep met de hoge snelheid'.

Zelfs de Sociaal-Democraten, die zich tot voor kort verre van enthousiast tegenover de EG opstelden, hebben bakzeil gehaald. Ze begrepen dat het tijd werd voor een koerswijziging. Niet alleen bleek immers uit opiniepeilingen dat de waardering voor de EG onder de Denen toenam, ook hun sociaal-democratische collega's in Zweden en Noorwegen - met wie ze vanouds nauwe contacten hebben onderhouden - begonnen de EG eveneens steeds meer het hof te maken.

De Duitse eenwording en de recente ontwikkelingen in Oost-Europa hebben de Denen evenmin onberoerd gelaten. Net als andere Oostzeestaten zien ze aantrekkelijke economische mogelijkheden in het verschiet. Denemarken hoeft niet langer een soort buitenpost van de EG te zijn. Als het proces van integratie zich voortzet, kan Denemarken uitgroeien tot een nog belangrijker schakel tussen West-Europa en Noord-Europa dan het nu is.

Ook in ander opzicht lijkt Denemarken oude, ogenschijnlijk onaantastbare waarden over boord te gooien zoals de distantie die het land placht te bewaren tot alles wat riekte naar militaire afschrikking. Toen de Golfcrisis uitbrak stuurde Kopenhagen met steun van een grote meerderheid in de Folketing een van zijn korvetten naar de Golf om het anti-Iraakse bondgenootschap te assisteren. Op het eerste gezicht wellicht niet bepaald een indrukwekkende bijdrage, maar voor Deense begrippen een ongekend teken van solidariteit met de nog niet lang geleden door veel Denen verfoeide NAVO-partners.

De minister van buitenlandse zaken en voorman van de Liberale Partij, Uffe Ellemann-Jensen, juicht het nieuwe klimaat in Denemarken toe en permiteert zich nu zelfs de suggestie dat het tijd wordt om het handvest van de NAVO te amenderen, zodat de organisatie ook buiten het oude verdragsgebied kan opereren.

Onbestuurbaar

Of de verkiezingen veel zullen veranderen aan de politieke krachtsverhoudingen moet op grond van opiniepeilingen worden betwijfeld. Maar de Sociaal-Democraten, die hoewel ze de grootste partij zijn al sinds 1982 in de oppositie zitten, zullen er alles aan doen om eindelijk weer eens te regeren. Dikwijls hebben ze de afgelopen jaren de centrum-rechtse minderheidskabinetten van de conservatief Schluter overeind helpen houden omdat ze wisten dat het land anders onbestuurbaar zou worden (ook links zou immers niet op een meerderheid kunnen rekenen), maar hun geduld begint op te raken. Evenals veel van hun Europese collega's zijn de Deense Sociaal-Democraten intussen aanmerkelijk naar rechts opgeschoven. 'Ja tegen de markteconomie' luidde onlangs de veelzeggende titel op het omslag van het nieuwe partijblad.

De huidige coalitie van Schluter, die behalve uit Conservatieven en Liberalen ook nog bestaat uit de Radicaal Liberalen, kan de Deense kiezers erop wijzen dat voortzetting van hun regering belangrijk is voor de economie van het land. Ondanks zijn minderheidspositie heeft Schluter kans gezien de grote staatsschuld en het begrotingstekort te beteugelen. Wel is de laatste maanden de toch al hoge werkloosheid voor het eerst sinds 1984 gestegen tot boven de negen procent.

Veel Denen rekenen erop dat de altijd lachende 'overlevenskunstenaar' Schluter, die ondanks sombere voorspellingen bij zijn aantreden al acht jaar aan het bewind is, ook na 12 december in de Christiansborg, het Deense Catshuis, zal blijven zitten.