Maria Heiden van Van Gennep zet Rotterdams publiek 15 jaar aan tot lezen; De Koningin van de Oude Binnenweg

Om 20 uur vanavond wordt in boekhandel Van Gennep, Oude Binnenweg 131 te Rotterdam, het eerste exemplaar van 'Een gebakken pakje' uitgereikt aan Joyce Roodnat.

Het zou gemakzuchtig zijn om Van Gennep simpelweg Rotterdams meest geliefde boekhandel te noemen. Zelf duidt directrice Maria Heiden haar onderneming aan als een ontmoetingspunt, maar ook deze omschrijving voldoet niet helemaal. De voormalige tassenwinkel, gelegen aan de Oude Binnenweg naast sportcafe Jan Linssen en ijssalon Venezia, is eerder een toevluchtsoord: het laatste veilige huis aan de rand van het centrum, een plek waar boekenliefhebbers en gelijkgestemden even onder elkaar kunnen zijn.

Velen van hen bezoeken de boekhandel eens per week, maar er is een niet onaanzienlijk aantal dat elke dag langs komt. Onder hen zijn er enkelen die het begrip 'vaste klant' extra betekenis geven door, als het zo uitkomt, van 10 uur 's ochtends tot sluitingstijd tussen de schappen te verblijven. Op een gegeven ogenblik krijgen zij meestal een kleine consumptie aangeboden, gewoonlijk een kopje thee.

De klantenkring van Van Gennep is gemeleerd van samenstelling. 'Er komen hier heel chique en doodgewone mensen, professoren en zwervers, BVD'ers en punkers', zegt Maria Heiden. 'Daarnaast krijgen we nogal wat eenzame Rotterdammers die om een praatje verlegen zijn, maar ook mensen die bij ons hun hond, hun baby of een paar tassen komen stallen. Sommigen komen alleen om geld voor een kop koffie te vragen, even naar de wc te gaan of (zoals een plaatselijk auteur doet) in de deuropening een verwensing te roepen.'

Kleding

Een aantal trouwe bezoekers speelt een rol in twee boekjes van Maria Heiden, die deze week verschijnen ter gelegenheid van het vijftienjarig bestaan van haar winkel. In Een gebakken pakje, tien eerder in deze krant gepubliceerde verhalen over kleding, introduceert ze een bakker met een hang naar bellettrie en biografieen: de gebruikelijke voorkeur, zo merkt ze op, van mannen 'die een gabardine regenjas dragen met blinde sluiting'. En in Ik voel dat alles echt is, een verzameling van haar columns in Boekblad, vertelt ze over de oude 'mijnheer D.' uit de wijk Spangen, die elke donderdagmiddag per fiets boeken kwam halen over staatslieden, de natuur of Xaviera Hollander en als dank Kwatta-repen en eenmaal een Chocoprins uitdeelde.

Een andere klant die aan bod komt in deze bundel is 'een heer van stand met een hoed en een BMW', die tot voor enkele jaren eens per week kwam voorrijden. Zijn belangstelling gold niet de literatuur, maar een van de drie poezen waaraan Van Gennep voor een belangrijk deel zijn faam dankt. De voorliefde van de man ging uit naar Rosa, een naar Rosa Luxemburg vernoemde courtisane voor wie hij kippepoten en uitgesneden zalm meenam. Twaalf jaar nadat ze in 1975 haar entree had gemaakt in de winkel, overleed Rosa op de Dikke Van Dale. De boekhandel telt nu nog twee katers: Dropje (bekroond met de tweede prijs in de koplampen-prijsvraag van De Poezenkrant) en Bello Pagano, een ex-zwerfkat die vroeger in een hokje in de tuin woonde maar in aanzien steeg sinds hij tijdens een signeer-sessie werd vereeuwigd op de schoot van Gyorgy Konrad.

De goed doorvoede poezen, die als de zon schijnt in de etalage liggen en anders soezend onder de lamp op de kassa zitten, bewijzen op hun manier dat Maria Heiden is geslaagd in haar opzet: 'een warme plek' creeren waar de liefde voor het boek de sfeer bepaalt. Halverwege de jaren zeventig kreeg zij daartoe de kans van uitgever Rob van Gennep en zijn collega Jaap Jansen, die voldoende geld beschikbaar stelden om een winkel te beginnen in de stad van haar hart.

Het assortiment telde aanvankelijk veel boeken over politiek, maar vijf jaar geleden nam de belangstelling voor dit onderwerp snel af. In plaats daarvan heeft Van Gennep nu, naast het aanbod aan literatuur, fotografie, moderne kunst en poezie, een omvangrijke afdeling ramsj. 'Verder gaan we af op de wensen van de klanten, die weten vaak meer dan wij', zegt Maria Heiden.

Dat laatste lijkt niet waarschijnlijk, want van jongs af aan heeft het gedrukte woord haar leven beheerst. Eerst beperkte ze zich tot zoveel mogelijk lezen, maar na haar schooltijd maakte zij boeken tot de basis van haar bestaan. In navolging van haar zuster werd ze verkoopster in boekhandels, onder meer bij haar huidige concurrent Donner, waar vele uren heen gingen met stoffen, dozen uitpakken en 'winkeltje spelen'. Pas jaren later, in haar eigen pand, kon Maria Heiden zich richten op de bevredigender kanten van het vak: titels inkopen, contacten onderhouden met schrijvers ('maar arrogante zeurpieten ga ik uit de weg') en, bovenal, 'de mensen aanzetten tot lezen'.

Met het oog daarop zorgde ze van het begin af aan voor verrassende etalages, die elke week op andere wijze de aandacht vestigen op de boekenvoorraad erachter. Verantwoordelijk voor de vormgeving is sinds drie jaar haar partner Andrea Piersma, die voor Konrads Tuinfeest met behulp van bladeren, een beeldje en als planten opgestelde boeken een gevoel van melancholie en verval wist op te roepen.

'Het gaat er ons om dat die etalages opvallen', stelt Maria Heiden. 'De meeste boekhandels maken er wat dit betreft niets van: wat andere winkels doen met rumbonen, doen zij met boeken. Zo'n aanpak vinden wij te sloom, we willen de mensen dwingen te blijven staan. De ene keer bouwen we de skyline van Rotterdam, een andere keer tonen we naar aanleiding van boeken van Hugo Claus en K. Schippers een levensgroot aquarium of een huisbioscoop, dan weer laten we in de etalage een toneelstukje of een performance uitvoeren. Ik hoop dat het nog eens lukt een waterval te installeren.'

Mede dank zij haar onorthodoxe aanpak werd Maria Heiden een bekende Rotterdamse persoonlijkheid: iemand die naar haar idee beroemd is op 'het stukje straat tussen Van Gennep en paardeslager Moonen om de hoek', maar in een recent boek promoveerde tot 'de koningin van de Rotterdamse letteren'. Op grond van deze reputatie kreeg ze steeds meer nevenactiviteiten. Zo bespreekt ze elke woensdagochtend een boek voor de Vara-radio en verzorgt ze, later dezelfde morgen, op Radio Rijnmond een boekenprogramma dat evenveel luisteraars trekt als de vlak ervoor uitgezonden Ruilbeurs. Tot haar bezigheden behoren verder, om ons tot de belangrijkste te bepalen, de presentatie van de maandelijkse Floor-show in het gelijknamige cafe naast de schouwburg, het invullen van giro-formulieren voor een oude mevrouw en het schrijven van impressies en verhalen. In combinatie met het werk in de winkel laat dit alles weinig ruimte voor nachtrust, geeft ze toe. 'Daar komt bij dat ik speedy ben: na een paar uur slaap beginnen er liedjes door mijn hoofd te zingen en ga ik liggen denken aan wat er allemaal nog is te doen. Ik ben dan blij als het licht wordt en ik op kan staan, want er is niets zo opwindend als het boekenvak. Een leven waarin je snel opbrandt trekt me meer aan dan een bestaan waardoor iemand langzaam uitdooft.'

Marginaal

Alle geinvesteerde energie kon niet voorkomen dat de boekhandel in financieel opzicht een marginaal bestaan leidt. 'Na vijftien jaar had dit een gezond bedrijf moeten zijn, maar ook nu nog balanceren we op het randje. Er zijn nog altijd te weinig Rotterdammers die lezen en bovendien missen we een groot instituut dat bij ons zijn bestellingen plaatst. Dat we nog bestaan is te danken aan de coulante houding van Van Gennep. En niet te vergeten aan de toewijding van onze vaste klanten.'

Dinsdag was een aantal van hen present in de Rotterdamse Schouwburg, waar zij onder leiding van stadsarchivaris C. O. A. baron Schimmelpenninck van der Oye de jubilerende boekhandel tracteerden op een exclusieve bonte avond. Mensje van Keulen besprak vier letters van het alfabet, Ton Lutgerink en Ton Pompert deden een stukje Paul van Ostaijen, Philip Mechanicus vertelde een anekdote over Rudy Kousbroek, Michael Zeeman had het over de inhoud van de boekenkast en Jan Oudenaarden schonk aandacht aan het cafeleven. Nadat de onvergetelijke Rosa tweemaal was herdacht, keerde K. Schippers tot besluit terug naar 1975 - het geboortejaar van een winkel met de wervende slagzin: 'Leest en verrijkt uw geest'.

'De boodschap die daaruit spreekt is wel erg dwingend', verontschuldigt Maria Heiden zich, 'maar iets mooiers dan een rijke geest kan een mens zich niet wensen.'