Thatcher krijgt plaats in geschiedenisboeken

LONDEN, 22 nov. De voortekenen waren al dagenlang slecht voor premier Margaret Thatcher, maar haar val vanochtend tijdens een speciaal daartoe vervroegde kabinetszitting kwam volkomen onverwachts. Gisteren nog leek de premier, de langst zittende minister-president van deze eeuw in Groot-Brittannie, alle speculaties over een vroegtijdig aftreden de kop te hebben ingedrukt. 'I fight on, I fight to win', sprak zij, daarmee haar slinkende achterban een hart onder de riem stekend.

Ze wilde vechten en niet ondergaan in een uitputtend gevecht met partijgenoot Michael Heseltine om het leiderschap van de Conservatieve Partij en daarmee de leiding van het land. Uiteindelijk hebben haar medeministers haar ervan weten te overtuigen dat niet alleen zij ten onder zou gaan, maar met haar mogelijk alle aspiraties van de Conservatieven op een overwinning bij de landelijke verkiezingen, die binnen achttien maanden gehouden moeten worden.

Met Margaret Thatcher verdwijnt een uniek politiek leider, niet alleen van het Britse maar ook van het Europese en mondiale toneel. 'Zij heeft haar plaats in de geschiedenisboeken veroverd', was de algemene conclusie vanochtend. Hoeveel splijtzwammen haar optreden gedurende elf jaar op het Britse politieke front heeft veroorzaakt, met die conclusie kunnen vriend en vijand het eens zijn. 'The Iron Lady', de IJzeren Dame, heeft waar zij ook verscheen respect weten af te dwingen.

Gisteren nog verklaarde de Amerikaanse president George Bush zijn bewondering voor haar professionele optreden tijdens de pan-Europese top in Parijs, in weerwil van de moeilijkheden op het thuisfront. 'She is steel', zei hij voor de camera's. Maar dat wist het thuisfront in Engeland al. Het was juist haar persoonlijke tragiek dat zij in haar onbuigzaamheid te veel vijanden had gemaakt.

Een van Margaret Thatchers laatste politieke handelingen was het zetten van haar handtekening onder een akkoord dat het einde van de Koude Oorlog bezegelde en een periode van vrede inluidde die Europa nog niet in zijn geschiedenis heeft gekend. Het kan achteraf gezien worden als een daad vol ongewilde symboliek. Een tijdperk van Europa vol wederzijdse vooroordelen werd afgesloten, een tijdperk van meer openheid en bereidheid tot samenwerking is aangebroken. Margaret Thatcher paste, ondanks haar handtekening, niet in die vernieuwing.

Pag. 5: Thatcher komt in geschiedenisboek Midden in dat optreden als wereldleider in Parijs werd Margaret Thatcher geconfronteerd met de mededeling dat ze net vier stemmen tekort gekomen was om haar binnenlands leiderschap definitief te bevestigen. Na een overhaaste terugkeer naar Londen riep ze gisterenmiddag en gisteravond achtereenvolgens haar vertrouwelingen binnen de partij en, een voor een, individuele leden van haar kabinet bij zich.

Naar verluidt kwam uit die peilingen het beeld tevoorschijn van een partijaanhang die langzaam afbrokkelde. Chief whip Timothy Renton zou haar niet langer een garantie hebben kunnen geven dat ze volgende week dinsdag, in een tweede ronde van verkiezingen, ook inderdaad de benodigde meerderheid van 187 stemmen zou behalen. Politieke commentatoren schatten de verdeeldheid in haar eigen kabinet pro en contra haar voortgezette kandidatuur vanochtend op een tegen twee.

Tot vanochtend hield niemand er rekening mee dat Thatcher dit keer naar rede zou luisteren. Naar wordt aangenomen heeft bij haar uiteindelijke beslissing, die vanmorgen om half acht gevallen is, niet alleen het advies van ministers en loyale partijgenoten een rol gespeeld, maar ook het uiteindelijk oordeel van Denis Thatcher. Hij zou voor alles willen hebben voorkomen dat zijn vrouw onoverkomelijk werd gekwetst door een roemloze afgang.

Het was tekenend voor de eerste minister dat ze gistermiddag temidden van wilde speculaties over haar positie uiterlijk beheerst, alert en ter zake kundig de consequenties van 'Versailles' uitlegde in het Britse Lagerhuis. Even tekenend was het dat ze daarna een uiterst zeldzaam bezoek aan de frontlinie in de Commons Tearoom bracht, waar haar backbenchers in een ongemakkelijk zwijgen vervielen, en vervolgens aankondigde dat haar campagneteam een nieuwe, strijdbaarder leider voor de tweede ronde zou krijgen.

'De adrenaline gaat stromen als ze me aanvallen en ik vecht terug', zei Thatcher zelf eens. 'En als ik daar sta, dan weet ik: kom op Maggie! Je bent op jezelf aangewezen. Niemand kan je helpen. En ik vind het heerlijk'.

Vanmorgen voegde ze aan deze eerdere overweging toe: 'It's a funny old world! Ik heb drie verkiezingsoverwinningen op mijn naam staan en ik geloof nog steeds de meerderheid van de partij achter me te hebben'. En tegen de leden van het kabinet onderstreepte ze dat het nu aan hen was om ervoor te zorgen dat Heseltine, wiens politiek ze niet vertrouwt en wiens persoon ze niet kan luchten, wordt afgehouden van haar opvolging. Dat maakte de weg vrij voor Douglas Hurd en John Major, die nu in de tweede ronde haar opdracht moeten waarmaken de erfenis van het Thatcherisme veilig te stellen en niet in handen te laten vallen van of Michael Heseltine, of het ergste kwaad Labour.