Thatcher exit

BINNEN TWEE DAGEN kwam de ommekeer. Dinsdagavond in Parijs liet Margaret Thatcher nog strijdvaardig weten dat haar krappe nederlaag in de eerste ronde van de strijd om het Conservatieve leiderschap haar niet uit het veld had geslagen. Vanochtend bleek zij de kritiek dat zij te haastig had gereageerd ter harte te hebben genomen. 'Met het oog op de eenheid van haar partij en de vooruitzichten op een overwinning bij de naderende algemene verkiezingen' had zij besloten zich terug te trekken als premier. De IJzeren Dame smolt het afgelopen etmaal weg voor de hitte van de strijd tussen de Tories onderling. Een kloof opende zich van historische diepte en breedte, een kloof waarin elf jaar geslaagde Conservatieve politiek dreigde te worden verzwolgen. Ternauwernood kon mevrouw Thatcher haar regeringsvesting met opgeheven hoofd verlaten. Haar, late, offer heeft haar reputatie voor de geschiedenis behouden.

De aanleiding tot Thatchers val was de interne partijtwist over Europa, gemarkeerd door de vernietigende kritiek die de voormalige vertrouweling Howe vanaf de 'benches' van het Lagerhuis op de premier afvuurde. De oorzaak was de toenemende onzekerheid of Thatcher in staat zou zijn de partij voor de vierde opeenvolgende maal aan de macht te brengen. Ex-premier Wilson moet eens tot zijn fractiegenoten hebben gezegd: ik betaal jullie penning. Maar dat houdt in dat de hondetrouw van de politicus ophoudt zodra de portemonnee van de leider leeg raakt. Thatcher blijkt op dit fenomeen niet voorbereid te zijn geweest.

IN DE SFEER van de politieke tactiek is Thatcher het slachtoffer geworden van de roes van de macht. Die roes tast de politieke zintuigen aan: de door de roes overmeesterde leider ontgaat de werkelijkheid en houdt er geen rekening meer mee dat loyaliteit met loyaliteit moet worden beloond. In die zin vervult Thatcher de hoofdrol in een klassiek koningsdrama. De hovelingen waren een keer te veel geschoffeerd, waren te vaak als zombies op hun plaats gezet en hadden een brandend verlangen ontwikkeld naar wraak. Het persoonlijke motief werd vervolgens gewaarmerkt met het partijbelang, zo men wil met het landsbelang. En wie zou kunnen bestrijden dat de premier bezig was beide belangen uit het oog te verliezen en de continuiteit van haar premierschap te vereenzelvigen met de toekomst van de Britse natie?

In de sfeer van de strategie heeft Thatcher grote verdiensten gehad. Zij brak het verloederde en onbewegelijke vakbondswezen in Groot-Brittannie de rug en bevrijdde, samen met een handvol industriele titanen, de Britse bedrijvigheid van een jarenlange verstikkende omklemming. De Europese wind die van het continent waaide hielp de verouderde structuren en de overgeleverde machtsposities omver te blazen. Haar onverzoenlijke en met succes bekroonde afrekening met Brittannies industriele verleden stond allesbehalve in het teken van een dor conservatisme. Het imago van onbuigzaamheid ontleende Thatcher aan de bijna ideologische gedrevenheid waarmee zij als een ware activiste het doel van een sociaal-economische omwenteling nastreefde.

NA EEN INGREEP als Thatcher heeft gedaan, heeft een samenleving behoefte aan een adempauze. De nieuwe toestand moet worden opgemeten, niet alles wat is verdwenen blijkt te kunnen worden gemist, niet alles wat nieuw is verdient applaus. Maar de pantsertrein van Thatchers revolutie denderde voort. Op het volgende station wachtte al weer de poll tax, de belasting die een eind moest maken aan wat de premier zag als verkwisting in de sociale zorg. Thatchers politieke antenne was niet langer gevoelig voor signalen uit de samenleving. De burger in het nieuwe Brittannie weigerde de rekening te betalen die zij zonder veel toelichting had uitgeschreven. Het bekende charisma bleek niet langer toereikend om de tegenkrachten te overwinnen.

Thatcher laat haar opvolger een vernieuwd Brittannie na, al zal zijzelf de overtuiging hebben dat de vernieuwing nog lang niet ver genoeg is doorgevoerd.