VVD-commissie trekt globale conclusies

DEN HAAG, 21 nov. Het mocht vooral geen dik rapport worden. De 'liberale beantwoording van inhoudelijke uitdagingen waar de VVD in de komende jaren voor komt te staan' moest bondig worden geformuleerd, aldus het hoofdbestuur van de partij dit voorjaar.

Begin deze zomer ging een commissie van VVD-prominenten onder leiding van oud-Europarlementarier en erelid mr. H. Nord aan de slag. Gisteren werd hun rapport, 'Ongebroken lijnen', gepresenteerd. Met 32 pagina's zat de commissie eigenlijk al over de limiet. Maar uiteindelijk bleek partijvoorzitter Ginjaar niet zo zwaar te tillen aan een paar pagina's meer. De inhoud was goed en dat was voor hem op dit moment even belangrijker. De VVD kan nu eindelijk eens inhoudelijk discussieren, in plaats van ruzieen over personen. Dat hoopt Ginjaar althans, want op dit punt is de VVD-achterban nog altijd zo onvoorspelbaar als het weer.

Het resultaat van drie maanden brainstormen door VVD-coryfeeen als de oud-ministers Van Aardenne en Korthals Altes, de Groninigse commissaris van de Koningin Vonhoff, het Amsterdamse gemeenteraadslid Van der Stoel en Europarlementarier Larive, is een rapport met nogal wat algemene uitspraken. Dat is zeer bewust zo gedaan. 'We wilden geen blauwdruk maken. Wat wij hebben opgeschreven, is wat liberalen moet bezighouden', aldus commissie-voorzitter Nord gistermiddag. In het inleidende hoofdstuk schrijft hij: 'Zoveel mogelijk hebben wij willen vermijden in details te treden.

Het grote schrikbeeld dat de commissie voor ogen stond was het rapport Liberaal Bestek '90 dat begin 1988 werd gepresenteerd. Zo moest het dus in elk geval niet. Liberaal Bestek, vervaardigd onder leiding van het ex-Kamerlid Geurtsen moest net als het rapport van de commissie-Nord het inhoudelijke in plaats van het personele debat bevorderen en verder bouwstenen aandragen voor het nieuwe verkiezingsprogramma. Lang heeft het debat over Liberaal Bestek echter niet geduurd. Een week na de officiele presentatie werd het op een symposium ter gelegenheid van het 40-jarig bestaan van de VVD door enkele liberale prominenten (waaronder Vonhoff) vakkundig de grond ingeboord.

De 'ruk naar rechts' die het rapport uitstraalde, wilde de partij niet. Exit Geurtsen en een paar maanden later kon een commissie onder leiding van oud-partijleider Toxopeus zich zetten aan het schrijven van een concept-verkiezingsprogramma. Een programma dat Toxopeus later zou bestempelen als het 'meest progressieve' dat ooit binnen de VVD was verschenen.

Het rapport van de commissie-Nord kan onmogelijk direct op de liberale schroothoop worden gegooid. Daarvoor is het te weinig controversieel. De echte keuzes zullen straks door de partij moeten worden gedaan. Dat is dan ook het grote verschil met Liberaal Bestek waar de keuzes al tot in detail waren gemaakt. Of, om in de hedendaagse terminologie te blijven: ging Geurtsen nog uit van de 'top-down'-benadering, Nord kiest meer voor de 'bottom-up'-aanpak. Het uitgangspunt van het nieuwste VVD-rapport is duidelijk: 'Wij wensen een overheid die stimuleert en waar nodig tussenbeide komt, opdat de vrijheid van de een geen bedreiging wordt voor die van de ander.'

Maar de conclusies die hieraan voor de diverse beleidstereinen worden verbonden zijn zeer globaal. Zo staat in 'Ongebroken Lijnen' dat zoveel mogelijk sociale voorzieningen moeten worden geintegreerd en daarna geindividualiseerd. Maar waar dan precies de grenzen komen te liggen en hoeveel het mag kosten is volgens Nord nu typisch iets dat in verdere studie zou moeten worden uitgewerkt. Hetzelfde geldt voor de pleidooien voor een ander ziektekosten- of belastingstelsel of de discussie over kernenergie.

Een van de meest opmerkelijke punten uit het rapport staat op de laatste bladzijde. Geheel in lijn met de filosofie van fractievoorzitter Bolkestein en zijn voorganger Voorhoeve, wordt afstand genomen van de klassieke links-rechts-indeling. 'Wij menen dat deze beeldvorming die tot groot gedrang in het midden leidt, te veel op het verleden is geent en niet goed meer bij de huidige omstandigheden past. Wij geven de voorkeur aan het beeld van de driehoeksrelatie die de grote politieke stromingen onderling vertonen.' Maar waar deze driehoeksrelatie in andere landen leidde tot wisselende coalities is dit in Nederland niet het geval geweest, stelt het rapport, om vervolgens te concluderen: 'De christen-democraten regeren altijd. Het lijkt of verkiezingen ertoe dienen om uit te maken of zij dat met liberalen of met sociaal-democraten zullen doen. In beginsel is dat een ongezonde toestand. Een partij die permanent aan de macht is, dreigt zich om te vormen tot een regentenklasse.'

De PvdA is gepromoveerd tot serieuze coalitiepartner. Heel voorzichtig. Want zoals Nord zegt: 'Je moet oppassen dat je een ongezonde toestand niet gaat beantwoorden met een ongezonde remedie.' Maar het debat over samenwerking met de PvdA kan nu in elk geval uit de toch altijd schimmige sfeer van het Des Indes-beraad worden gehaald, en volop in de hele VVD worden gevoerd. Na de verkiezingen van 1989 durfde Voorhoeve ondanks aandrang uit een deel van de sterk ingekrompen fractie de overstap naar de PvdA niet aan. De partij was er nog niet rijp voor, zei hij. De komende maanden, als 'de VVD-ers in het land' het rapport van de commissie Nord gaan bespreken, moet blijken of Voorhoeve toen gelijk heeft gehad.

    • Mark Kranenburg