Sovjet-Unie is grote verliezer op conferentie in Parijs

PARIJS, 21 nov. Het langste applaus in het Congrescentrum aan de Parijse Avenue Kleber was deze week voor Sovjet-leider Gorbatsjov. Meer dan aan enige politieke leider is het aan hem te danken dat afgelopen maandag in Parijs een akkoord kon worden getekend over beperking van de conventionele bewapening in Europa en dat er vanmorgen een verklaring is getekend met afspraken over het nieuwe Europese Huis.

Voorzitter Francois Mitterrand sprak van een 'anti-Weens Congres' aangezien er in Parijs geen winnaars en verliezers aan tafel zaten maar gelijkwaardige partners die een einde wensten te maken aan hun wederzijdse tegenstellingen. Mitterrands constatering klonk goed, maar is in strijd met de werkelijkheid.

De Parijse conferentie was wel degelijk een conferentie met winnaars en verliezers, alleen is zorgvuldig gepoogd die indruk voor het oog van de wereld weg te nemen. De grote verliezer is in feite de Sovjet-Unie, de verliezer van veertig jaar Koude Oorlog. De Sovjet-Unie wordt echter geleid door een man die op het internationale toneel het verlies van zijn land als overwinnaar weet te dragen.

Verpakking

Het internationale overleg van de afgelopen jaren, de talrijke topconferenties met Reagan en Bush en vele reizen hebben Gorbatsjov tot de held van deze tijd gemaakt. De conferentie in Parijs vormde daarvan de voorlopige bekroning aangezien het Westen bereid was mee te werken aan de uitbouw van het Helsinki-proces, dat aanvankelijk dan wel een Sovjet-stempel droeg maar dat uiteindelijk een heel bruikbare verpakking bleek om de nederlaag van de Sovjet-Unie in te verhullen. Want alleen in een 'Europees Huis' met open deuren kan de Sovjet-Unie nog een rol van enige betekenis blijven spelen. Zonder deze nieuwe constructie zou het land op zichzelf zijn teruggeworpen. Het Westen heeft ingezien dat zoiets op den duur veel gevaarlijker zou zijn.

In zijn toespraak liet de Sovjet-leider er deze week dan ook geen enkel misverstand over bestaan dat de komende jaren voor zijn land niet alleen intern, maar ook internationaal van doorslaggevende betekenis zullen zijn. 'De twee jaar die ons scheiden van Helsinki-2 (voorjaar 1992) zullen een proefperiode zijn om een nog niet eerder opgezet mechanisme, dat wij hier in Parijs op gang gebracht hebben, te testen', aldus Gorbatsjov. Haast bezwerend voegde hij daaraan toe: 'Voor welke moeilijkheden de Sovjet-Unie vandaag ook mag komen te staan, zij zal een grote factor in de wereld en in Europa blijven en een vernieuwende en stabiliserende rol spelen in overeenstemming met haar grote potentieel.'

De opstelling van de Sovjet-Unie in het CVSE-proces heeft altijd direct te maken gehad met eigenbelang. Dat was in 1975 het geval toen het Kremlin akkoord ging met tal van afspraken over mensenrechten om daarmee de garantie te krijgen dat zijn heerschappij over Oost-Europa niet meer ter discussie zou staan en de grenzen binnen Europa onaantastbaar zouden worden. Dat is in 1990 nog het geval nu het CVSE-proces het kader biedt voor een permanente rol van de Sovjet-Unie in Europa.

Grenzen

Dat Gorbatsjovs vriendelijkheid grenzen heeft bleek deze week wel uit zijn opstelling tegenover de Baltische afvaardiging in Parijs. Frankrijk, dat de Sovjet-bezetting van de Baltische staten nooit erkende, had de drie landen, Estland, Letland en Litouwen, uitgenodigd vertegenwoordigers naar de conferentie te sturen, die dan als 'officiele gasten' aanwezig zouden mogen zijn. Op het beslissende moment moesten zij echter genoegen nemen met een plaatsje op de tribune, omdat de Sovjet-Unie hen niet in de zaal wilde hebben. De regel van de eenstemmigheid maakte hun aanwezigheid onmogelijk.

In Parijs bleek opnieuw dat de rest van Europa, Canada en de VS het volste vertrouwen hebben in de persoon van Gorbatsjov, maar dat zij niet van plan zijn alleen op diens goede bedoelingen een beleid te bouwen. De Britse premier Thatcher herhaalde haar stelling dat de NAVO de hoeksteen van de Westerse defensie blijft. De Amerikaanse president Bush waarschuwde voor al te hooggespannen verwachtingen: 'Europa vaart onbekende wateren binnen. De CVSE is op een ideale wijze geequipeerd om de staten bij het navigeren te helpen. Wij hebben een fijne maatstaf ontwikkeld voor het gedrag van naties. Maar nu is het onze taak de CVSE weer op de grond te zetten en haar tot een onderdeel te maken van de alledaagse politiek', aldus de president.

Ondanks het feit dat het Warschaupact feitelijk opgehouden heeft te bestaan, is men aan Westerse zijde bepaald nog niet bereid het bestaan van de NAVO ter discussie te stellen. Het opmerkelijke verschijnsel deed zich in Parijs voor dat Tsjechoslowakije, dat sinds de machtswisseling steeds gepleit heeft voor een versterking van het CVSE-proces ten koste van NAVO en Warschaupact, tegenover het Atlantische bondgenootschap een andere toon aansloeg. President Vaclav Havel omschreef de NAVO als een organisatie die de vrijheid had verdedigd en voerde in zijn toespraak impliciet zelfs een pleidooi voor het voortbestaan van die organisatie. Hij zei: 'De Noordatlantische Verdragsorganisatie heeft bewezen een garantie voor vrijheid en democratie te zijn. Het is een goed functionerende en democratische veiligheidsgemeenschap, die een van de steunpilaren van een nieuw Europees veiligheidssysteem kan worden.' Diplomaten omschreven deze opstelling als nieuw. In Oost-Europa begint men zich te realiseren dat niet alleen de EG een goed functionerende organisatie is, waarvan het lidmaatschap alleen maar profijtelijk kan zijn, ook de NAVO wordt ontdekt.

Brede kader

Er is overigens geen sprake van, zoals aan Westerse kant wel eens is gesuggereerd, dat Midden-Europese landen op den duur tot de NAVO zouden kunnen toetreden. Manfred Worner, secretaris-generaal van de NAVO, zei onlangs: 'Wij willen niet nog meer problemen voor de Sovjet-Unie en voor Gorbatsjov creeren.' Moskou zou zich door uitbouw van de NAVO in oostelijke richting weer bedreigd kunnen gaan voelen.

Het is denkbaar dat op den duur wordt toegewerkt naar een geintegreerde militaire structuur van NAVO- en CVSE-bestandsdelen. Voor het politieke evenwicht zou dan van belang kunnen zijn dat de structuur van het Warschaupact als overlegorgaan nog enige tijd overeind wordt gehouden. In ieder geval zal de organisatie, althans theoretisch, nog op de been moeten worden gehouden totdat voorjaar '92 de tweede ronde van besprekingen over verdere vermindering van de conventionele bewapening moet zijn afgerond. Pas vanaf dat moment zullen alle Europese landen plus de VS en Canada gaan deelnemen aan onderhandelingen over ontwapening als daaraan tegen die tijd althans nog behoefte bestaat.