Zijn volken sterfelijk?

Zijn volken sterfelijk? Het antwoord is: ja. De wereldgeschiedenis is bezaaid met volken die niet meer bestaan. Wie spreekt er nog van de Ioniers, de Doriers, de Sabijnen, de Bataven, de Gothen? Ze zijn verdwenen, opgegaan in grotere gehelen. Wat er van sommige rest, zijn sporen in de diverse talen.

Het is dus op z'n minst voorbarig te spreken van 'ewiges Deutschland' of 'la France eternelle'. (Merkwaardig overigens dat Thatcher, met al haar nationalisme, nooit zal spreken van 'eternal Britain', en iemand die het zou hebben over het 'eeuwige Nederland', zou weggelachen worden. Die Latijnse en Germaanse mystiek is ons en de Angelsaksen vreemd.)

Maar als volken dan sterfelijk zijn, hoe staat dat met staten? Ook daarvan zijn er verdwenen. Denk maar aan de talloze Duitse staatjes uit de negentiende eeuw of krasser voorbeeld Oostenrijk-Hongarije. Maar over het geheel genomen is het aantal staten aanzienlijk toegenomen: na de Eerste Wereldoorlog in Midden-Europa, en na de Tweede in Azie en Afrika.

En als er staten zijn verdwenen, dan is dat meestal gebeurd als gevolg van oorlogshandelingen (Koeweit is het laatste voorbeeld). Uit zichzelf lost een staat niet zo gauw op. De desintegratie van de Sovjet-Unie, waarvan we getuigen zijn, is een uitzonderlijk geval, omdat het zonder geweld, zelfs zonder druk, van buiten gebeurt. Als dit uitzonderlijke proces van staatsimplosie zich tot zijn logisch einde voortzet, zal er een veelvoud van nieuwe staten ontstaan, wat de kans op onderlinge oorlogen vergroot.

Die gedachten over de sterfelijkheid van volken en staten kwamen bij mij op bij het lezen van een artikel van David Rieff (van wie ik niet meer weet dan dat hij auteur is van een boek, Going to Miami) over de reacties in de Verenigde Staten op de hereniging van Duitsland (Times Literary Supplement van 28 november).

Het is een merkwaardig artikel, want Rieff beweert dat die hereniging de Amerikanen een trauma heeft bezorgd. Uit een ineenstorting van het Sovjetrijk is plotseling Duitsland als Europa's leider te voorschijn gekomen, en wel op een ogenblik dat Amerika zelf aan het stagneren is.

Dat heeft tot gevolg gehad, aldus Rieff, dat 'de meeste (! - J. L. H.) Amerikanen ontdekt hebben zelf deel te zijn van de historische continuiteit; dat zij, met andere woorden, hun eigen sterfelijkheid hebben ontdekt'. Dat historische periodes, net zoals mensen, aan hun eind komen dat is de grote les van het afgelopen jaar in Duitsland, zegt hij.

Nu, met alle respect voor iemand die goed genoeg gevonden wordt om in de TLS te schrijven: ik geloof er niets van. Dat wil zeggen: ik wil nog wel aannemen dat de gebeurtenissen van het afgelopen jaar het gevoel sterfelijk te zijn bij de Amerikanen heeft versterkt, maar dat dit het gevolg zou zijn van de Duitse hereniging, betwijfel ik.

Ik werd in die twijfel versterkt door een verslag dat ik in de Frankfurter Allgemeine las over een colloquium in Los Angeles over Duitsland. Daarin wordt een redacteur van de Los Angeles Times aangehaald, die zegt dat zijn krant heel weinig lezersbrieven naar aanleiding van de Duitse hereniging heeft gekregen. Daaruit mag worden geconcludeerd dat die gebeurtenis als iets vanzelfsprekends werd beschouwd.

Maar voordat we gaan twisten over de oorzaken van een groeiend Amerikaans sterfelijkheidsbesef, dienen we vast te stellen dat dit besef inderdaad bestaat en groeit. Hier moet ik afgaan op de waarnemingen van mensen die het Amerika van vandaag beter kennen dan ik, en een van hen is, neem ik aan, David Rieff.

Dat Amerikanen (de Amerikanen? de meeste Amerikanen?) zich zorgen maken over een mogelijk verval van hun land, is al gebleken uit het succes dat Paul Kennedy in 1987 had met zijn boek The Rise and Fall of the Great Powers, en dat Japan hun land op velerlei gebied was bezig in te halen, ging velen ook niet voorbij.

De eenwording van Europa, waarvan de Bondsrepubliek de motor is, heeft zeker ook bijgedragen tot versterking van het gevoel van eigen betrekkelijkheid, maar dat Duitslands hereniging dit plotseling heeft veranderd in een gevoel van nationale sterfelijkheid, wil er bij mij niet in. Dan heeft de plotselinge ineenstorting van de Sovjetmacht, die Amerika veertig jaar lang als een soort graadmeter heeft gediend, dit eerder bereikt.

David Rieffs on-Amerikaanse gedachten over nationale sterfelijkheid doen sterk denken aan de ondergangsgedachten waardoor Henry Kissinger soms bezeten werd. In 1970 vergeleek hij de toestand in Amerika met die in het Duitsland van 1932, de laatste dagen van de Weimarrepubliek; en in de latere jaren '70 zag hij in het, achteraf kortstondig gebleken, succes van het eurocommunisme de ondergang van Europa. Zou Rieff, evenals Kissinger, uit Duitsland afkomstig zijn? Daar houdt men van ondergangsstemmingen.