Strijd tussen de mystica en de bruut

Voorstelling: La passion de Gilles, van Pierre Mertens, door Het Zuidelijk Toneel. Regie: Thierry Salmon; vertaling: Ernst van Altena; decor: Jan Versweyveld; spel: Els Olaerts, Pierre Callens, e.a. Gezien: 16/11 Klooster Maczekstraat, Breda. Herhaling: aldaar t/m 8/12.

Halverwege de vijftiende eeuw verkrachtte en vermoordde ene Gilles de Rais, maarschalk van beroep, honderdveertig kinderen, jongens en meisjes. Sindsdien spreekt deze tijdgenoot van Jeanne d'Arc tot de verbeelding. Eeuw na eeuw tracht men het raadsel-De Rais te peilen en te doorgronden, maar het werkelijke raadsel waar al die belangstelling goed voor is laat men ongemoeid.

De filosofische dimensies van de figuur De Rais ontgaan me, wat hij deed was fout, punt uit, volgende onderwerp graag. Alleen een moraaltheoretische verdediging van zijn daden zou interessant kunnen zijn, al komt die waarschijnlijk snel in de buurt van de gemakzuchtige provocatie. Maar wat is anderzijds het fascinerende van dit soort kwaad? Sensatiezucht, vrees ik, hang naar grand guignol, van een serieus tintje voorzien door de historische feiten en appellerend aan de sentimenten door de demagogische tegenstelling tussen kinderlijke onschuld en duivels kwaad. Maar die Gilles de Rais is kermisvermaak, van dezelfde orde als de dikste vrouw ter wereld.

Een alternatief voor het succes de scandale van opgereten kinderlijfjes is de mystiek. En daartoe neemt Het Zuidelijk Toneel in La passion de Gilles dan ook zijn toevlucht. Wat dat betreft heeft regisseur Thierry Salmon, een Waalse Belg, geen halve maatregelen genomen. De voorstelling speelt zich af in de imposante, gewelfde kapel van een oud nonnenklooster in Breda. Decor-ontwerper Jan Versweyveld voorzag de ruimte voor de gelegenheid van een feeeriek bos, stevig aangeplant in speciaal aangevoerde tonnen aarde en zand.

In dit ook nog eens geraffineerd-mistig aangelichte toneelbeeld voltrekt zich in twee uur een hoogst irritant, want obscurantistisch toneelspel van de hand van tekstschrijver Pierre Mertens, een kritisch katholiek zo te oordelen. Hij plaatst de mystica Jeanne d'Arc tegenover de bruut De Rais, volgens dramaturg Klaas Tindemans in 'een subtiel-gewelddadige strijd tussen twee sfinxen die elkaars raadsel willen oplossen'. De essentie is, geloof ik, dat ketter De Rais door de knieen gaat voor kerkelijke machtswellust, maar die aap houdt zich zorgvuldig schuil in Versweyvelds boomkruinen. Salmon verliest zich intussen in een loze plaatsjesreeks vol elven en faunen en boze toverkollen. Het moet aan de geur van giftige boleten liggen, dat de neus kwaadaardig oordeelt: typisch Frans theater.

    • Pieter Kottman