'M'n kop er af als de obscurantisten winnen'

JEDDAH, 20 nov. 'De Golfcrisis is een zegen voor Saoedi-Arabie. Er zijn heel wat mensen in ons land die hopen dat hij eindeloos voortduurt.' Hoofdredacteur Khaled al-Maeena van het dagblad Arab News buigt zich ernstig voorover naar zijn gast, terwijl hij uitlegt dat de onzekerheid die het Saoedische koningshuis op het ogenblik in haar greep heeft, op den duur zou kunnen leiden tot concessies aan de liberale krachten in het land. Aan burgers die meer invloed willen op het bestuur en aan zakenlieden die genoeg hebben aan de corruptie, waarbij in bijna alle belangrijke transacties een percentage moet worden betaald aan een van de prinsen uit het huis Al-Saud. 'Er is hier een oorlog gaande tussen obscurantisten en normale mensen', zegt hij somber. 'Wanneer de obscurantisten winnen, gaat mijn hoofd eraf.'

Dan hervindt hij zijn goede humeur. Een abonnee belt op voor een kleinigheid. 'Vertelt u deze buitenlandse gast eens wat u vindt van Arab News', roept de hoofdredacteur terwijl hij het telefoontje doorschakelt naar de intercom boven zijn bureau. 'Fantastisch', meent de lezeres. 'Drukken wij altijd de waarheid af?' 'Altijd', beaamt de luidspreker. 'De hele waarheid?', informeert de gast. 'Wel... '

Schaterend breekt Al-Maeena de conversatie af. 'Wij schrijven altijd de waarheid en als dat niet gaat schrijven wij helemaal niets. Daarom maken wij meestal maar zo'n dunne krant!'

Arab News is met een oplage van 86.000 exemplaren het derde dagblad van Saoedi-Arabie en het grootste in de Engelse taal. De krant is eigendom van een firma die ook verscheidene populaire weekbladen uitgeeft en het in Londen geredigeerde dagblad Asharq al-Awsatt, dat pretendeert het belangrijkste nieuwsorgaan voor Arabieren overal ter wereld te zijn. Arab News wordt behalve in Saoedi-Arabie ook in Soedan en Egypte verspreid en met eigen correspondenten in Washington, Moskou en Londen heeft het al evenzeer internationale pretenties.

Telefoontje

Daarom is het voor de hoofdredacteur dubbel jammer dat hij niet al het nieuws mag afdrukken waar hij weet van heeft. Zo duurde het drie dagen voor hij bekend kon maken dat Irak Koeweit had bezet. Toch bestaat er naar zijn mening in Saoedi-Arabie geen censuur in de strikte zin van het woord. 'Het is meer zelfcensuur. Over de Iraakse troepenconcentraties aan de grens met Koeweit hebben we in de dagen voorafgaand aan de inval wel degelijk bericht, maar op de dag dat het gebeurde kregen alle Saoedische kranten een telefoontje van het ministerie van informatie. De koning zal binnenkort zeer belangrijk nieuws bekend maken. Daar wacht je dan op.'

Twee weken geleden hield een groep vrouwen in Riad een demonstratie tegen het verbod op het zelf besturen van een auto. Terwijl de unieke actie in buitenlandse kranten voorpaginanieuws was, publiceerde de Saoedische pers er niets over. Wel werd een week later de reactie van overheid afgedrukt: een wet waarin het rijverbod nog eens officieel werd bekrachtigd. En toen de minister van binnenlandse zaken, prins Naif, afgelopen donderdag in het openbaar de demonstratie veroordeelde als 'dom', 'verboden', 'on-islamitisch' en 'ongepast in de huidige noodtoestand' moest ook dat gemeld, inclusief Naifs opmerking dat 'slechts 47 vrouwen en geen zeventig' aan de actie hadden meegedaan. Het was een rechtzetting op een nooit geplaatst bericht geeft Al-Maeena toe. Het is genant, maar er is niets aan te doen.

Of toch wel? Arab News besteedde in artikelen en commentaren de afgelopen tijd uitzonderlijk veel aandacht aan de verkiezing van de eerste vrouwelijke president in Ierland. 'We doen wat we kunnen', bevestigt Al-Maeena met een listige glimlach. 'Overal ter wereld, ook in islamitische landen, spelen de vrouwen een steeds belangrijker rol in het openbare leven. Het is onzinnig dat men hier blijft proberen de klok terug te draaien.'

De hoofdredacteur ontkent dat de Saoedische maatschappij in de loop der jaren toleranter is geworden. Toch lijken juist de media wel iets te hebben bereikt. Vader des vaderlands Ibn Saud had in de jaren twintig nog grote moeite om de geestelijk leiders van zijn land ervan te overtuigen dat de tegenwoordig geheel geaccepteerde radio geen uitvinding van de duivel was. Toen in 1965 de eerste tv-studio in Riad werd geopend trokken woedende gelovigen erop uit om de apparatuur te vernielen en kwam het tot zulke heftige ongeregeldheden dat de politie zich zelfs genoodzaakt voelde een van de aanvoerders, een tamelijk obscure prins, dood te schieten. Nu worden op twee netten de meest frivole Egyptische en Amerikaanse series uitgezonden. Zelfs als op de aftiteling de naam prijkt van een joods-Amerikaanse producent. Buitenlandse kranten zijn op tal van plaatsen in het koninkrijk te krijgen, al is de berichtgeving over Saoedi-Arabie er dan wel uitgescheurd en worden advertenties voor alcoholhoudende drank, alsmede foto's van vrouwen met een te korte rok of een te lage halsuitsnede zorgvuldig met de viltstift bijgewerkt. Daar staat echter weer tegenover dat Arab News geen strobreed in de weg wordt gelegd als het op de showpagina verslag doet van het liefdesleven van sterren uit het Westen, India, de Filippijnen of Pakistan.

Uiterlijkheden

Al-Maeena beschouwt dit soort zaken echter als uiterlijkheden. 'In technische zin is er een grote vooruitgang en ook het onderwijs is enorm verbeterd, maar als het gaat om politieke openheid of vrijheid van meningsuiting zijn we nog even ver als twintig jaar geleden.' Hij vindt het griezelig en onverstandig dat het koningshuis op het ogenblik concessies lijkt te doen aan de religieuze conservatieven onder leiding van de blinde sjeik Abdulaziz bin Baz, die door al-Maeena zonder omhaal 'een oude dwaas' wordt genoemd. 'Zo'n rijverbod voor vrouwen, dat overigens geen basis heeft in de Koran of de Shari'a, is niet genoeg om deze conservatieven af te kopen. Het is juist kenmerkend voor hen dat zij altijd meer willen, zij zijn parasieten op het lichaam van de staat. Hoe meer concessies de Al-Sauds doen, des te dichter brengen ze hun eigen ondergang nabij. Het kan hun net zo vergaan als de sjah van Iran. In regeringskringen heerste volstrekte paniek na de demonstratie van de vrouwen. Waarom heeft men niet gewoon net zo gereageerd als koning Feisal toen hij de eerste meisjesscholen opende? Feisal zei: 'Wie zijn dochter wil laten leren heeft nu de gelegenheid, wie zijn dochter thuis wil houden moet dat vooral doen, maar wie protesteert verliest zijn hoofd.' Dat is taal die de fanatici begrijpen.'

Al-Maeena zegt niet bang te zijn om zijn opvattingen in zulke krasse bewoordingen naar voren te brengen, 'omdat Saoedi-Arabie nu eenmaal geen Chili of China is. Dit is geen politiestaat'. Hij vermoedt dat de meeste Saoedische burgers in Jeddah en de rest van de westelijke provincie, de Hejaz, het in grote lijnen met hem eens zijn. In de Nejd, het hart van het land waar de hoofdstad Riad ligt, schat hij de aanhang van de strenge gelovigen nog altijd op zo'n 50 procent. 'Ik ben niet bang om u te zeggen wat ik vind, omdat ik het ook de prinsen zelf vaak genoeg heb gezegd. Ze hebben het land een behoorlijke welvaart gegeven, de infrastructuur gemoderniseerd en ieder voor zich een aardig kapitaal vergaard. Nu is het tijd om iets aan het politieke klimaat te doen. Ik denk niet dat Saoedi-Arabie iets heeft aan een democratie volgens Westers model, maar er zijn andere vormen denkbaar. Het koninklijk huis moet in ieder geval de leiding in handen houden, want zij zijn de enige bindende factor in dit land. Zonder hen valt Saoedi-Arabie binnen de kortste keren uit elkaar.'

Al-Maeena verwacht dat de belangrijkste prinsen binnenkort in een uitgebreid familieberaad bijeen zullen komen om grondig over de toekomst te debatteren. De uitkomst van het debat is lang niet zeker. Zij heeft te maken met de duur en de afloop van de Golfcrisis, maar ook met de gezondheid van koning Fahd. De huidige heerser wordt vaak als weifelachtig en angstig omschreven, kroonprins Abdullah staat als daadkrachtiger bekend maar is ook een van de weinige uitgesproken conservatieven binnen het koninklijk huis.

Het is daarom lang niet zeker dat voor de hoofdredacteur van Arab News liberaal licht aan de horizon doemt. Hij beaamt het en noemt zichzelf spottend 'een masochist'. Acht jaar houdt het niettemin al in zijn huidige functie uit en als het aan hem ligt komen er nog twee of drie jaar bij. Daarna wil hij iets anders gaan doen. Zijn opvolger heeft hij al uitgekozen. Hij staat erop, dat de bezoeker tot besluit van het onderhoud met dit jonge talent kennis maakt en daartoe leidt hij hem naar een zaal waar een dertigtal redacteuren achter de beeldschermen zit. Faiza strijkt de zwarte sluier uit haar gezicht en kijkt haar opgewonden chef ironisch aan. Zij moet het allemaal nog waar zien worden.