Opperste Sovjet geeft Gorbatsjov de vrije hand

MOSKOU, 19 nov. Michail Gorbatsjov heeft nagenoeg de vrije hand gekregen om de Sovjet-Unie via presidentieel bestuur te regeren. De Opperste Sovjet van de Unie heeft de president zaterdagavond daarvoor bijna unaniem zijn fiat gegeven.

Zowel de conservatieve als de progressieve vleugels in het parlement stemden eergisteren in met de voorstellen van Gorbatsjov om de uitvoerende staatsmacht drastisch te wijzigen. De president heeft tot vrijdag de tijd gekregen zijn voorstellen, in overleg met enkele commissies uit het parlement, nader uit te werken.

Vrijdag had Gorbatsjov in de Opperstje Sovjet nog veel kritiek geoogst omdat zijn visie op de bestrijding van de 'machtscrisis' in het land te vaag zou zijn. Zaterdagmorgen presenteerde hij echter een concreet programma. Terwille van de 'maatschappelijke orde en discipline, de stabilisering van de economie en de normalisering van de etnische verhoudingen' zijn er nu 'krachtige en radicale maatregelen nodig', betoogde de president tot enthousiasme van zijn gehoor. Hij werd tijdens zijn korte rede van tien minuten zelfs drie keer door spontaan applaus onderbroken. Dat had hij vrijdag node gemist.

Gorbatsjovs rivaal Boris Jeltsin, 'president' van de Russische federatie, had vanmorgen geen goed woord over voor Gorbatsjovs voorstellen. Hij noemde ze een poging van het centrale gezag in Moskou de Sovjet-Unie weer in zijn greep te krijgen. Rusland zal aan de plannen van Gorbatsjov dan ook geen steun geven, aldus Jeltsin bij een bezoek aan Kiev waar hij een samenwerkingsverdrag met de de Oekraine zou ondertekenen.

Maatregelen

Wat Gorbatsjov vrijdag in zijn toespraak over de 'toestand van het land' slechts oppervlakkig had aangeduid, zei hij zaterdag expliciet: De huidige regering met haar ongeveer zeventig ministeries en bijna twintig staatscomite's moet worden vervangen worden door een 'kabinet' met politici en 'specialisten' die het vertrouwen van het volk genieten. In dit coalitiekabinet moet de 'consensus' zichtbaar worden waartoe Gorbatsjov en Jeltsin sinds vorige week streven. Dat de president zaterdag plotseling sprak over een 'kabinet' en niet meer van een 'regering' illustreerde echter tegelijkertijd dat de status van dit orgaan lager zal zijn dan van de regering. De vijftien deelstaten zouden nadrukkelijk bij het centrale bestuur moeten worden betrokken via de federatieraad, een lichaam waarin de 'presidenten' van alle sovjetrepublieken zijn vertegenwoordigd. Deze raad moet als 'coordinerend orgaan tussen het centrum en de republieken' waarlijk executieve bevoegdheden krijgen en zal daarom de beschikking hebben over een 'Interregionaal comite' dat wordt belast met de uitvoering van het economische beleid. Met deze poging de republieken te binden aan het 'centrum' moet worden voorkomen dat de staatkundige desintegratie van Sovjet-Unie ongestoord kan voortgaan. Via de federatieraad zou het nieuwe Unieverdrag, dat in concept bijna klaar is en voor het eind van het jaar zijn beslag dient te krijgen, in de praktijk gestalte moeten krijgen. De pas dit voorjaar ingesteld 'presidentiele raad' moet worden afgeschaft. Er moet, naar Amerikaans voorbeeld, een 'Nationale Veiligheidsraad' in het leven te roepen.

Eveneens naar analogie van de VS zou het staatshoofd een vice-president naast zich moeten krijgen. Hoe deze tweede man verkozen zou moeten worden, zei hij niet. Evenmin werd duidelijk wie hij daarvoor in gedachte heeft. Er moeten wettelijke maatregelen worden voorbereid om de 'rechtsorde' beter te kunnen handhaven. Hij noemde geen namen, maar leek vooral te refereren aan de etnische conflicten die met grote regelmaat en heftigheid de kop opsteken. Dwingende verplichting voor de verschillende republieken om de eerder overeengekomen leveranties van voedsel en grondstoffen na te komen. Regeling binnen tien dagen van het conflict over de vraag in welke mate de republieken kunnen beschikken over hun eigen bodemschatten. Bijeenroepen van het Congres van Volksafgevaardigden dat op zijn 'vierde zitting' (aanvang 17 december) de noodzakelijke constitionele en wettelijke basis moet leggen voor deze nieuwe staatsstructuur van de Unie.

Volkscongres

Om al deze veranderingen in het huidige staatsbestel mogelijk te maken, is een wijziging van de Grondwet nodig. De Opperste Sovjet besloot daarom zaterdag het 2250-koppige Congres van Volksafgevaardigden (het direct verkozen parlement dat op zijn beurt, via getrapte verkiezingen, de Opperste Sovjet kiest) op 17 december aanstaande bijeen te roepen. De resolutie waarin deze plannen in hoofdlijnen werden goedgekeurd, werd tegen de avond met 316 stemmen, 19 tegen en 31 onthoudingen aangenomen.

Over premier Ryzjkov is het laatste politieke oordeel nog niet geveld. De premier, wiens aftreden sinds juni dit jaar zo ongeveer wekelijks wordt geeist en ook voorspeld, hield zich zaterdag in zijn toespraak tot het parlement wederom op de vlakte. Hij constateerde dat het idee om de staatsmacht te 'herstructuren' uit de koker van Jeltsin komt en vroeg zich daarom af of de andere, kleinere, republieken daarmee wel zouden kunnen instemmen. Ryzjkov vroeg de Opperste Sovjet om over deze 'kwestie' een beslissing te nemen.

In de resolutie die intussen achter de schermen werd opgesteld, werd niettemin geen uitspraak gedaan over de positie van de premier. Ryzjkov kon derhalve vooralsnog op zijn post blijven. De verhouding tussen uitvoerende regeringsmacht en de wetgevende en controlerende parlementaire macht is in het huidige sovjet-bestel namelijk nogal hybride. Formeel is de ministerraad niet meer dan het uitvoerende orgaan van de Opperste Sovjet. De meeste bewindslieden zijn zelf ook lid van het parlement. Het gevolg hiervan is dat de premier de formele 'vertrouwens-vraag' consequent uit de weg kan gaan en dus net zo lang kan aanblijven totdat de volksvertegenwoordiging daar expliciet een einde aan maakt.

De reacties van de linker en rechter vleugels in de Opperste Sovjet waren, na de vernietigende kritiek van de afgelopen weken en maanden, opmerkelijk gematigd. De rechterzijde van het spectrum gaf de president het voordeel van de twijfel. De conservatieve Sojoez-fractie sprak bij monde van de Letse kolonol Viktor Alksnis haar voorwaardelijk 'steun' uit voor een beleid dat de 'Unie zou versterken'. Een aantal representanten van de radicaal-democratische fractie in het parlement liet zich zelfs positief uit over de maatregelen. Burgemeester Anatoli Sobtsjak van Leningrad zei aangenaam verrast te zijn. Loco-burgemeester Stanislav Stankevits van Moskou zei nu 'meer dan optimistisch' te zijn. 'We kunnen de wetgevingsoorlog' (tussen de regering-Ryzjkov en de verschillende republieken en andere 'soevereine' lagere overheden) nu beeindigen', aldus de tweede man van Moskou.