LEONID TRAUBERG 1901 - 1990; Persona non grata

Het bericht dat de vooraanstaande Sovjet-filmer Leonid Trauberg woensdag in Moskou op 89-jarige leeftijd overleed werd afgelopen zaterdag wereldkundig gemaakt in Den Bosch. De hechte banden met ons land dateren van Traubergs bezoek in 1982 aan de voorstellingen van Nieuw Babylon (1929) met de originele muziek van Dmitri Sjostakovitsj, uitgevoerd door het Brabants Orkest. Tijdens het onderzoek voor de voorstellingen ontstond tussen de Nederlandse filmmuziekspecialist Theodore van Houten en Trauberg een vriendschap, die zou resulteren in de publikatie van Van Houtens geautoriseerde biografie Leonid Trauberg and his films Always the Unexpected (1989).

Trauberg was de laatste overlevende van de Fabriek voor Excentrieke Acteurs (FEX), opgericht in 1922 in Leningrad onder invloed van theatervernieuwer Meyerhold en de geschriften van Majakovski. Trauberg, zijn vaste co-regisseur Grigori Kozintsev (1905-1973) en Sergei Joetkevitsj ondertekenden een manifest dat opriep tot 'kunst zonder hoofdletter, voetstuk of vijgeblad' en de toepassing van avantgardistische theatervormen in de cinema. Het eerste wapenfeit van FEX was het schandaalverwekkende mengen van filmbeelden door een theatervoorstelling van Gogols Huwelijk, geregisseerd door Konstantin Mardzjanov. Trauberg en Kozintsev regisseerden enkele nu als verloren beschouwde korte films, gevolgd door Het wiel van de duivel en een bewerking van Gogols De mantel. Hun meesterwerk Nieuw Babylon was een satirische en lyrische visie op de Parijse Commune, getoonzet op muziek van Sjostakovitsj, die al snel werd vervangen door een gelegenheidspotpourri. Sommige kranten beschuldigden de regisseurs van 'formalisme' en de film werd veroordeeld tot een bestaan in de marge. Zelfs in 1971, bij het eeuwfeest van de Commune, wist de Franse regering nog een televisie-uitzending te verhinderen wegens de subversiviteit van de film.

Trauberg en Kozintsev moesten de huik wel naar de wind zetten. Hun film Alleen brak met de FEX-beginselen, maar ze werden desondanks beschuldigd van 'pessimisme'. Ze maakten in de jaren dertig de in de Sovjet-Unie bekende Maxim-trilogie, die een jonge arbeider volgt tussen 1912 en 1920 tijdens de hoogtijdagen van de revolutie. De film werd onderscheiden met de Stalinprijs. In de oorlog leidde Trauberg de naar Alma Ata geevacueerde Lenfilm-studio en kwam in conflict met Kozintsev. Hun laatste gemeenschappelijke film, Eenvoudige mensen (1945), bleef op de plank tot na de dood van Stalin. Trauberg werd het slachtoffer van een anti-semitische campagne en werd ontslagen bij Lenfilm. Zijn broer Ilja, een voormalig assistent van Eisenstein en zelf een vooraanstaand regisseur, kwam in 1948 onder onopgehelderde omstandigheden in Berlijn om het leven.

Bij zijn bezoek aan Nederland in 1982 vertelde Trauberg, die de pretlichtjes in zijn ogen niet verloren had, hoe hij als persona non grata toch bezig had gehouden met het schrijven van boeken en scenario's. Hij genoot gulzig van de rehabilitatie, die hem in de jaren tachtig internationaal en ten slotte ook in eigen land ten deel viel. Twee jaar geleden verhuisde hij naar het officiele Moskouse tehuis voor veteranen van de cinema.

    • Hans Beerekamp