Michail Gorbatsjov is bezig aan zijn laatste grote project; President ontmantelt regering

MOSKOU, 17 nov. Na de partij is nu de regering aan de beurt. In de strijd tegen zijn eigen CPSU heeft partijleider Michail Gorbatsjov veel succes geboekt. De communisten hebben al hun formele macht zo ongeveer opgegeven. En nu is president Gorbatsjov aan zijn laatste grote project begonnen: de ontmanteling van de regering.

Maar of hem de tijd ook nu weer wordt gegund die taak sluipend te volbrengen, is de grote vraag. Het spoeddebat dat de afgelopen dagen in de Opperste Sovjet van de unie is gehouden, had niet voor niets de titel 'de toekomst van het land'. Voor minder deden de volksvertegenwoordigers het niet.

In zijn rede gisteren tot het parlement maakte Gorbatsjov de urgentie van deze taak op zijn manier duidelijk. Er moet niet alleen een nieuwe regering komen, met specialisten en andere mensen die het vertrouwen van de bevolking hebben, nee, ook de hele structuur van de staatsmacht dient te worden omgevormd. Er komen daarom 'comites' die de overgang naar de markteconomie gaan begeleiden.

Kortom, uitvoeringsorganen die moeten gaan forceren waartoe de regering van premier Nikolaj Ryzjkov niet in staat is gebleken. Boris Jeltsin, de president van Rusland met wie Gorbatsjov afgelopen week bijna noodgedwongen een bondgenootschap is aangegaan, noemde zelfs het nieuw te vormen coalitiekabinet een 'anti-crisiscomite'.

Dat Gorbatsjov deze weg uiteindelijk moest inslaan liet zich raden. De regering, met haar bijna zeventig ministeries die het land vanuit Moskou als ware monopolisten bestierden, werd hem steeds meer een blok aan het been. Tot nu toe had hij geweigerd zich van Ryzjkov en zijn ministerraad te ontdoen omdat hij vreesde dat de bureaucratie op haar sleutelsposities anders alle veranderingen alleen maar zou belemmeren.

Maar aangezien Ryzjkov in het voortschrijdende politieke polarisatieproces een rituele kop van jut was geworden, werd de keuze onvermijdelijk. Dat gold des te meer nu dat polarisatieproces wordt aangejaagd door het almaar wegzakkende levenspeil in het land, gisteren in het televisiejournaal treffend geillustreerd met beelden van lege winkelschappen winterschoenen en truien maar overvolle rekken met bontmantels van 20.000 roebel.

De comfortabele positie in het centrum, die Gorbatsjov tot voor kort altijd had kunnen uitbuiten, was zo ongeveer de gevaarlijkste plaats op het politieke toneel geworden.

De wijze waarop Gorbatsjov gisteren de steven wendde, was echter allerminst offensief. Er zat iets klagerigs in zijn toespraak. Hij viel vooral al die 'destructieve krachten' aan die zijn legitieme macht ondermijnen of de voedselvoorziening 'blokkeren' door afgesproken leveranties niet na te komen. De vraag hoe het komt dat nog maar zo weinigen zich iets aan de president gelegen laten liggen, stelde hij niet.

Op een vergelijkbare wijze richtte hij zich tot het leger. Zijn aankondiging dat de leiding van de krijgsmacht op korte termijn wordt gewijzigd werd verpakt in felle aanvallen op diegenen die de integriteit van de gewapende macht ter discussie stellen.

Pag. 5: Gorbatsjov overtuigt niet met koerswending

Premier Ryzjkov is nu een beklagenswaardig politicus. Ook al zou hij op zijn post mogen blijven, serieus zal niemand hem meer nemen. Zo zat hij er gisteren in de Opperste Sovjet ook bij. Het verstandshuwelijk tussen Gorbatsjov en Jeltsin is langs hem heengegaan. Het compromis dat hij een maand geleden nog in het economische beleid wist te bevechten (de zogenaamde 'synthese' tussen zijn programma en het 'vijfhonderd-dagenplan') is nu reeds verdampt.

Maar daarmee is het succes van Gorbatsjov allerminst verzekerd. Dat hangt namelijk op het welslagen van het nieuwe unieverdrag dat de president gisteren in globale termen ontvouwde. Het verdrag moet van de 'Unie van Soevereine Republieken' een soort USA maken, een staat met een grote mate van decentralisatie maar tegelijkertijd met een sterke centrale macht als het gaat om de defensie en het buitenlandse, monetaire en fiscale beleid.

Jeltsin steunt dit idee nu. Maar het zou wel eens te laat kunnen zijn. Voor het debat van gisteren waren ook de presidenten van de vijftien republieken uitgenodigd. Litouwen kwam helemaal niet: het heeft al laten weten alleen met volledige onafhankelijkheid genoegen te nemen. De presidenten van Letland, Estland en Georgie lieten weten dat hun landen het unieverdrag hoe dan ook niet tekenen, die van Moldavie en Armenie hielden die mogelijkheid nadrukkelijk open en de Oekraine meldde vaag dat 'nog niet alles duidelijk is'.

Zo rest Gorbatsjov en Jeltsin slechts de paradoxale hoop dat de winter voor een aantal rebellerende republieken zo zwaar wordt niet zonder glimlach stelde Gorbatsjov gisteren dat de voedselvoorziening in de Baltische republieken het slechtste is van het hele land dat ze alsnog bakzeil zullen halen.