EEN FIJNBESNAARDE KANSELIER; Werner Maser over zijn biografie van Helmut Kohl

Helmut Kohl. Der Deutsche Kanzler

door Werner Maser

339339 blz., geill., Ullstein 1990, f 45,80 ISBN 3 550 07401 8

Om in het heiligdom van de Duitse historicus Werner Maser te komen, moet de bezoeker zich langs drie blaffende honden wringen en een wenteltrap afdalen. In de tot studeerkamer en bibliotheek omgebouwde kelder staat zijn oeuvre achter glas: de Ebert-biografie (Friedrich Ebert der erste deutsche Reischsprasident. Eine politische Biographie), de Hitler-biografie (Hitler. Legende-Mythos-Wirklichkeit), de boeken over de Duitse identiteit (Deutschland, Traum oder Trauma. Kein Requiem) en over het dagelijks leven tijdens het nazi-regime (Das Regime. Alltag in Deutschland 1933-1945). Naast de talloze vertalingen van zijn Hitler-biografie staan foto's van de auteur met de machthebbers in Duitsland sinds Adenauer. Werner Maser kent geen valse bescheidenheid.

Hij vertelt bijna onmiddellijk dat hij meer dan tienduizend jaartallen bij gebeurtenissen kan plaatsen, dat zijn hersens een computer zijn en dat hij een boek bijna even snel kan schrijven als een ander een artikel. Als ik hem wijs op de overeenkomsten tussen zijn belangstellingssfeer en die van zijn collega-historicus Joachim Fest, hoofdredacteur van de conservatieve Frankfurter Allgemeine Zeitung die ook een levensschets van Hitler publiceerde, wordt hij boos. Hij wenst niet met zo'n 'amateur' vergeleken te worden.

Maser: ' Fest heeft bij het schrijven van zijn Hitler-studie zestig procent van mij gestolen.' Maar te bewijzen valt er niets. Het enige dat aangevoerd kan worden om de beschuldiging gewicht te geven, is dat Maser in 1971, twee jaar voor Fest, met de eerste echte demystificatie van Adolf Hitler op de markt kwam. ' Ze doen mij allemaal na', is het enige dat de historicus uit Speyer in de Paltz nu nog wil aanvoeren.

Werner Maser foetert graag op de imbecielen in de wereld, de journalisten voorop. Niemand doet zijn huiswerk, zegt hij, en de meesten schrijven de vooroordelen van anderen over om er hun eigen mening van te maken. Het is niet gemakkelijk om de beroemdste historicus van Duitsland te zijn.

HAGIOGRAAF

Maser knipperde niet met zijn ogen toen hem in 1989 werd gevraagd of hij bezwaren had tegen het schrijven van een biografie over bondskanselier Helmut Kohl.

' Ik leg de nadruk op het feit dat ik het niet zelf heb voorgesteld. Ik heb ten slotte ja gezegd op voorwaarde dat de uitgever alle onkosten zou dekken. Ik heb geen cent gekregen van de regering, de CDU of Kohl. Ik ben toch zeker geen hagiograaf? Ik weet nog dat ik voor het eerst bij Kohl op bezoek ging, in Bonn. Dat is drie uur rijden van Speyer en ik dacht: ik doe het niet. Zonde van mijn tijd. Ik vind die man eigenlijk oninteressant. Maar Kohl wilde met mij over Friedrich Ebert praten, een sociaal-democraat die hij bewondert en over wie ik zo uitvoerig heb geschreven. Kohl pakte me meteen in met zijn ontspannen opstelling. Hij betrok me bij telefoongesprekken, vroeg mij om raad, draaide nergens omheen. Een man die weet wat hij wil en geen fratsen uithaalt.

' Ik vond hem sympathiek. En ik betrapte mezelf erop dat ik vol vooroordelen over hem zat. Dat komt door de Duitse media, die hem systematisch de grond in hebben geboord. Die onhandige, dikke, slecht geklede, ietwat boers pratende olifant, zoals hij aan het publiek wordt voorgesteld , bleek een verfijnde, intellectuele en goudeerlijke volbloed politicus te zijn. Wel degelijk fascinerend dus. Ik heb het project aangenomen omdat ik vond dat dit maar eens geschreven moest worden.'

Hoe komt Kohl aan dat verkeerde imago. Als hij in het openbaar optreedt, is hij toch ook houterig en plomp? Heeft hij geen adviseurs?

' Kohl heeft de beste adviseurs, maar hij neemt niets van ze aan. Als hij een lekker zittend, slecht ogend pak met de verkeerde das wil dragen op de televisie, dan kan niemand hem daar vanaf brengen. Hij zegt dat hij ingehuurd is als bondskanselier, als beleidsmaker, niet als opgedirkte clown. Vind ik prima. Tegenwoordig laat hij elk jaar vier pakken tegelijk maken in Berlijn, dus het is iets beter geworden. Maar in wezen kan uiterlijk hem niets schelen. Hem gaat het om overtuigingskracht, praktische invulling van zijn politieke ideeen binnen een historisch verantwoord kader en dat soort fundamentele zaken. Of hij dik is, of een accent uit de Paltz heeft is hem 'vollig Wurst' '.

Helmut Kohl wordt ook buiten Duitsland met vooroordelen benaderd. Zeker in Nederland, waar hij al aan het begin van zijn ambtsperiode tijdens een confrontatie met schoolkinderen merkte hoe anti-Duits en anti-Kohl men kon zijn, ook zonder kennis van zaken.

' Juist zonder kennis van zaken. Maar die kinderen hadden hun informatie waarschijnlijk uit de linkse Duitse pers en dat zeg ik als lid van de SPD, dus uit onverdachte hoek. De pers die op haar beurt weer de belangrijkste bron is voor de Nederlandse correspondenten. Die scholieren wisten niet beter. Kohl verdedigde zich toen onverwacht goed. We hadden toen al moeten weten dat hij buitengewoon begaafd was.'

Was het voor u niet moeilijk om een biografie te schrijven van iemand die nog in leven is? Zo'n biografie is immers niet af te ronden.

' Ik ben geinteresseerd in de levens van machthebbers die worden bedolven onder een berg van desinformatie en mythen. Ik was de eerste die Hitler portretteerde als de man die hij werkelijk was. Ebert heeft in vier maanden tijd honderdvierenzeventig processen moeten voeren tegen mensen die hem van van alles en nog wat beschuldigden, alleen omdat ze hem dwars wilden zitten. Dat soort mannen hebben mijn sympathie. Ik wil weten wat daar achter zit. Of ze levend zijn of dood, dat doet er niet toe. Kohl begreep zelf ook de problemen van het schrijven over een nog levend iemand. Hij zei tegen mij dat ik moest doen alsof hij dood was. Hij wilde de stukken wel lezen voordat zij gepubliceerd zouden worden, maar wij spraken af dat hij niet mocht ingrijpen.

' Maar het is waar dat ik het Kohl-portret niet heb kunnen afmaken. Het boek eindigt bij de heldenrol die hij heeft gespeeld tijdens de hereniging ik zeg dus niet vereniging, zoals al die twijfelaars, het is hereniging van ons land. Kohl heeft twee keer zoveel bereikt als Willy Brandt en Helmut Schmidt samen.'

Gaat u nu niet een beetje teveel op in uw rol van biograaf? Zonder Brandt en Schmidt was de weg niet bereid die Kohl naar zijn heldenrol voerde. Bovendien gaat veel van de eer ook naar Gorbatsjov.

' Wat? Hoe kunt u zo'n waanzin verkondigen! Dit kan ik nou echt niet hebben. Een SPD-kanselier had het nooit gedaan. De SPD had geen enkele strategie in deze zin ontwikkeld. Brandt zorgde indertijd voor de officiele aanvaarding van een gedeeld Duitsland. Zij argument was argument dat alleen een gedeeld Duitsland de vredesorde in Europa zou garanderen. Hij zag het als een noodzakelijk kwaad. De SPD is eigenlijk nooit van deze koers afgeweken. Schmidt ook niet. De hereniging was voor al dit soort Duitsers geen thema. Zelfs afgelopen zomer probeerde de SPD de hereniging nog tegen te houden. Brandt had het over 'liegen tegen de natie' als hij de CDU-politiek behandelde. Egon Bahr had het over 'milieuvervuiling' als de plannen voor de hereniging op tafel kwamen.

' Het is niet waar dat elke andere kanselier van het historisch moment zou hebben geprofiteerd, zoals wordt beweerd. Alleen Kohl had de uitstraling en de moed om de zaken zwart-wit te stellen. Sinds 1966 was hij er al mee bezig. Vele andere CDU-politici zouden geaarzeld hebben. Kohl niet.

' Gorbatsjov wist wat hij aan Kohl had. Daarom heeft hij naar hem de hand uitgestoken. De modaliteiten van de hereniging zijn vervolgens op briljante wijze door Kohl uitgedokterd. Goed, hij had de historische ontwikkelingen in de Sovjet-Unie mee. Maar hij heeft weten te wachten om op het juiste moment de volle buit binnen te halen. Een staatsman pur sang. Waarom zou ik Kohl slechter maken dan hij is alleen om de critici te behagen? Die kunnen de pot op met hun onzin.'

Hoe betrouwbaar waren uw bronnen? Iedereen die u uit Kohls omgeving te spreken kreeg, had wat te verliezen, dus hebben ze u waarschijnlijk alleen positieve aspecten verteld.

' Ten eerste heb ik altijd de verhalen nagetrokken. Toen bekend werd dat ik de Kohl-biografie zou schrijven, de geautoriseerde dan, stond de telefoon niet meer stil. Ik heb honderden mensen gesproken die met Kohl op school hadden gezeten, die hem intiem kenden, die anekdotes kwijt wilden. Daarmee moet je enorm uitkijken. Ik wist dat nog van het boek over Hitler. Met hem had ook Jan en Alleman gegeten, gedronken en geslapen. Ze kenden hem van de schoolbanken en van de partij. Dat klopte meestal niet. Goed, natrekken dus. En verder baseer ik me vooral op politieke opponenten van Kohl. Op Willy Brandt bijvoorbeeld, die geen enkele reden heeft Kohl op te hemelen, maar hij waardeert hem nu eenmaal.

' Kohl had tegen zijn hele staf en al zijn ministers en partijvrienden gezegd dat zij te allen tijde voor mij klaar moesten staan. Dat had ik geeist. Anders kun je niet in een jaar een biografie schrijven. Had ik een document nodig, dan werd het uit Bonn per chauffeur gebracht. Ik kreeg alles te zien, ook de geheime papieren. Ik weigerde iets uit de tweede hand te vernemen. Ik zei: zien wil ik het, voordat ik het geloof. Dat is nou historisch verantwoord schrijven!'

Kohl zal ook de verkiezingen op 2 december weer winnen, zeggen de voorspellingen unaniem. U noemt hem trouwens al de 'Gesammtdeutsche Kanzler' in uw boek. Wat heeft Kohl, behalve zijn beleid, dat de kiezer zo aanspreekt?

' Hij heeft dat wat de Duitsers op het ogenblik nodig hebben. Hij is een patriot, een vaderfiguur met een image dat de normale burger aanspreekt. Hij is een van hen. Geen strenge, elitaire man zoals Schmidt op de kiezer kon overkomen. Hij draagt zijn hart op z'n tong. Dat zorgt ook wel eens voor problemen: hij reageert te snel, te spontaan en maakt daardoor fouten. Maar het maakt hem ook weer menselijk. Te vaak wordt vergeten dat Helmut Kohl ook psychologie heeft gestudeerd. Hij kan de massa bespelen, zijn omgeving ook. Hij weet snel wie hij tegenover zich heeft.

' Verder is hij Europeaan, hij wekt niet de indruk een tweede Bismarck te zullen worden; daaraan hebben de meeste Duitsers geen enkele behoefte. Bovendien behoort hij met zijn zestig jaar tot de generatie die niet meer door Hitler wordt belast.'

De eerste vrije kanselier, in de zin dat hij voluit Duitser durft te zijn, zonder complexen en zonder identiteitsproblemen?

' De schaduw van de geschiedenis zal ook hem achtervolgen. Onze Duitse geschiedenis is nu eenmaal zeer negatief. Kohl wil van de geschiedenis leren. Hij is wel een onbevangen Duitser. Vrij van schuldgevoelens. Hij is tot nuanceren in staat en kan zich inleven in andere mensen. Hij is niet iemand die zich wil waarmaken, en geen revanchist of overdreven idealist.'

In uw boek gaat u niet in op de affaire-Bitburg. Toch werd de wereldopinie ernstig geschokt door het idee van Kohl om op deze begraafplaats vol SS-tomben samen met president Reagan de gesneuvelden van de Tweede Wereldoorlog te herdenken. Een van de grote blunders van Kohl, opzettelijk door u overgeslagen?

' Ik ben blij dat ik de bestaande oordelen niet heb overgenomen, want die kloppen niet. Ik kreeg de documenten over de zogenaamde affaire te laat in handen om deze nog in het boek te kunnen verwerken. Gebleken is dat het niet Kohls maar Reagans idee was om uitgerekend Bitburg uit te kiezen. Reagan wilde dicht bij de kazernes van in Duitsland gelegerde Amerikaanse piloten de plechtigheid houden, omdat hij daar om politieke redenen wilde overnachten. Hij drong zelf aan op Bitburg. Om Reagan achteraf niet in verlegenheid te brengen, heeft Kohl de schuld op zich genomen.'

Wie vertrouwt hij eigenlijk in de wereld van de grote politiek?

' Gorbatsjov. Die twee zijn echt vrienden geworden. Ik heb het zelf herhaaldelijk meegemaakt. an Mitterrand verwacht hij niet meer en niet minder dan je van een Fransman kunt verlangen. Hij voelt heel goed aan dat de Franse president de Duitse eenheid liever langzamer tot stand had zien komen, maar vindt hem daarom nog niet onbetrouwbaar. Het ergert hem wel dat de Fransen zo pro-Pools doen, alsof de Polen de Duitsers moeten vrezen. Nee, eigenlijk botert het niet zo tussen die twee, hoe hun persmensen dat ook willen doen geloven. Thatcher vindt hij bekwaam, maar te weinig Europees ingesteld. Hij zou het met Gorbatsjov wel willen regelen allemaal. Zonder de overige partners te beledigen, overigens. Kohl wil werken met mensen met lef.'

Staat Helmut Kohl na de jongste ontwikkelingen nog met beide benen op de grond, of is het hem allemaal naar de kop gestegen?

' Ik weet het niet zeker. Hij lijkt mij nuchter en bescheiden, maar wat hij echt voelt kan ik niet zeggen. Hij zal altijd zoeken naar een historische context en niet in het wilde weg beslissingen gaan nemen. Helmut Schmidt kent de geschiedenis niet. Dat was een bondskanselier die uit de heup kon schieten. Maar Kohl zal altijd voorzichtig blijven. Nogmaals: hij is geen onverantwoordelijke nationalist. Vast staat voor mij dat hij niet met zijn hoofd in de wolken loopt, zoals Willy Brandt nadat hij de Nobelprijs voor de vrede had gekregen.'

Zijn er overeenkomsten tussen mensen die aan de macht komen en daaraan vast weten te houden, zoals tussen Adolf Hitler, Friedrich Ebert en Helmut Kohl, de hoofdpersonen uit uw biografieen?

' Met weinig slaap kunnen, psychologische gaven, gezonde achterdocht, een redelijke constitutie, een goed geheugen en dit alles op het juiste moment weten te gebruiken. En natuurlijk instinct. Kohl weet altijd de juiste mensen om zich heen te verzamelen. Dat kon Hitler ook, als geen ander. Wie neemt nou een halve dwerg met een klompvoet als adjudant en maakt hem SS-officier, zoals Hitler gedaan heeft? Bismarck kon dat bijvoorbeeld niet. Kohl voelt ook altijd aan hoe verkiezingen zullen aflopen. Hij schrijft de uitslag van tevoren op een briefje, laat het wegleggen en weer openmaken als de verkiezingen voorbij zijn. En het klopt altijd.'

Wat is Kohls grootste zorg?

' De DDR. Hij heeft zich verkeken op de hereniging. De psychologische en economische problemen zijn veel groter dan hij had verwacht. De broeders en zusters aan de andere kant, over wie hij het altijd had, zijn niet zomaar op te nemen. Het is echt een ander volk geworden. De integratie gaat veel tijd kosten.'.

    • Mark Blaisse