Shaffy of Mickery, wat is het verschil?; Een centrum voor Europese cultuur in Amsterdam

Het Amsterdamse Shaffy Theater heeft zijn naam veranderd in Felix Meritis, naar het gebouw waarin het theater gehuisvest is. Het voormalige podium van de avant-garde wil zich ontwikkelen tot een Europees Centrum voor Kunst en Cultuur. En Mickery dan? Dat is toch al jaren het organiserend podium voor buitenlandse groepen bij uitstek? Deze week brengt Shaffy de eerste voorstellingen en concerten uit van dit seizoen. Maar welke betekenis heeft het vernieuwde Shaffy voor het toneelaanbod?

Een monumentaal trappenhuis geeft toegang tot de verschillende zalen van het Shaffy Theater aan de Amsterdamse Keizersgracht. Achter de gevel vinden besloten vergaderingen plaats, repeteren gezelschappen en solisten als Maatschappij Discordia, Nieuw-West en Pauline Daniels. Het Shaffy Theater heeft sinds september van dit jaar hoge ambities. Het voormalige podium voor de avant-garde en kleine toneelgezelschappen wil uitgroeien tot een Europees Centrum voor Kunst en Cultuur. Deze bestemming begint al met de naamsverandering: de telefoniste neemt niet op met het vertrouwde 'Shaffy Theater' maar met 'Felix Meritis/Shaffy Theater'.

Toch gonst het gebouw niet, zoals voorheen, van activiteit. Er hangt een stilte. De vraag is hoe de ambitie van Shaffy is te verenigen met het lege trappenhuis. En ook of elke voorstelling die het theater brengt voldoet aan het criterium 'Europees'. Nieuw-West brengt deze dagen Below Zero uit, een voorstelling over een paar mannen die echte drank drinken en geen toneelwhisky om verdriet en eenzaamheid te vergeten. Laconiek stelt Rob de Graaf, schrijver van het stuk, vast: 'Als je staat in het Shaffy dan sta je er, zonder bemoeienis met de eis 'Europees'. Het is onzinnig te denken dat je met het woord Europa alles al hebt gezegd.'

Aan het magische jaar 1992 heeft het Shaffy zijn voortbestaan te danken. Het theater is al enkele keren met sluiting bedreigd. Ook had de gemeente het plan om de IJsbreker, het centrum voor hedendaagse muziek, onderdak te bieden in Shaffy. Maar de zalen zijn te klein voor de vierhonderd bezoekers die de IJsbreker met haar uitvoeringen trekt. De gemeente Amsterdam heeft hoge verwachtingen van de stad in een Verenigd Europa. In het programma van het college staat: 'Amsterdam moet inspelen op internationale, Europese ontwikkelingen en moet zich profileren als interessante vestigingsplaats voor kunstbedrijvigheid'. Felix Meritis lijkt de aangewezen plek om aan deze wens te voldoen. In elk geval heeft de gemeente de huurschuld die het Shaffy had kwijtgescholden.

Oude idealen

Er is wel eens gezegd dat het theater in Nederland geen 'geheugen' heeft. Clubjes, stromingen en gezelschappen volgen elkaar razendsnel op zonder dat er veel respect bestaat voor wat in het verleden is gebeurd. Dat geldt in hoge mate voor het Shaffy. De vroegere idealen van nieuw en belangwekkend toneel zijn verdwenen. Directie-secretaris Otto Valkman blikt hoopvol vooruit: 'De tijd is voorbij dat Shaffy een podium is voor de avant-garde. Enkele gezelschappen als Nieuw-West en Discordia hebben carte-blanche. Felix Meritis staat behalve voor de kunst voor wetenschap. Wij brengen de Amsterdam Summer University, geven naast culturele cursussen ook medische. Bovendien komen theatermakers uit Oost-Europa naar ons om scholing te krijgen in het marktgericht produceren van voorstellingen. Het elan van de kleine gezelschappen is verdwenen. Het Nederlandse toneel is een incestueus kringetje. Iedereen speelt hier op een gegeven ogenblik Beckett. Felix Meritis gaat buitenlandse voorstellingen presenteren en co-produceren met het Hebbeltheater uit Berlijn, het Brusselse Kaaitheater en het Theater am Turm uit Frankfurt. Er moet een nieuw publiek worden gevonden.'

Toen het Shaffy dreigde dicht te gaan stond er in deze krant een ingezonden brief met als kop 'Haal het Shaffy weg en er gebeurt niets meer'. Het ideaal om van Shaffy een 'Europees kunstenaarsplatform' te maken laat echter weinig ruimte voor de vernieuwingsdrang of de experimenteerzucht die altijd zo bijzonder wordt gevonden in het Nederlandse theater.

Bovendien is het vreemd dat Shaffy gaat co-produceren met enkele theaters in het buitenland waarmee Mickery al sinds jaar en dag opvoeringen uitbrengt. Op deze wijze komt Shaffy in het vaarwater van Mickery. De vraag is of Amsterdam gebaat is bij twee instellingen die zich richten op internationaal toneel. Mickery heeft geen eigen gebouw meer en bespeelt Frascati en tal van andere theaters in het land. Shaffy heeft een eigen speelruimte. Samenwerking lijkt uitgesloten: Shaffy krijgt in principe subsidie van de gemeente, Mickery alleen van WVC.

Peter Lammerts van de afdeling toneel van WVC toont zich minder optimistisch over Felix Meritis dan de nieuwe leiding: 'Het ministerie heeft formeel interesse voor het plan van Shaffy als Europees Cultuur Centrum. Wel is er twijfel of Shaffy inhoudelijk veel te zeggen heeft over internationale produkties. Ik ben bang dat die voorstellingen er anders ook wel waren gekomen, gewoon in de Schouwburg aan het Leidseplein of elders. Als schouwburgdirecteur leg je de uitkoopsom van dertigduizend gulden op tafel en je hebt een voyante voorstelling in huis. Het idee van Shaffy lijkt wel erg veel op wat Mickery al jaren doet. Haal je de gebakken lucht weg, wat houd je dan over? In Nederland kan je alleen een gezelschap inviteren als je geld hebt. Dat vraagt Shaffy dus aan. Er zal niet echt veel veranderen. Maar goed, het ministerie geeft een ton voorschot voor vier produkties. Daarna zien we wat er goed aan was. En wat niet.'

Veilige haven

Mickery, evenals Shaffy onstaan aan het eind van de jaren zestig, heeft als opdracht het volgen van gezelschappen over de hele wereld en interessante produkties uit te nodigen. Zo produceert Ritsaert ten Cate in Brussel, Frankfurt en ook in Ohio ver in het Amerikaanse midden-westen. Stimuleert een voorstelling tussen de maisvelden in de Verenigde Staten het Nederlandse toneelleven? Ten Cate: 'Het ideaal is om als co-producent een gezelschap een veilige haven te bieden. Op dit ogenblik stijgen de kosten en blijven de subsidies gelijk, dus je hebt andere producenten nodig om internationaal toneel in Nederland te laten zien. Bovendien probeer ik het oude ideaal van Mickery te handhaven: niet alleen streven naar de premiere maar ook inhoudelijk een voorstelling begeleiden. Ook als een voorstelling mislukt kan ze nog van belang zijn voor de betrokkenen. En dat is geen weggegooid geld. Om het Nederlandse toneel van nieuwe ideeen te voorzien werken enkele gezelschappen bij ons met een wisselende troep spelers naast de vaste kern. De Need Company speelt Julius Caesar met een paar Nederlandse acteurs die meegaan naar de volgende plaats, Sevilla, waar zich Spaanse spelers bij het gezelschap voegen. Elke voorstelling zal weer anders zijn. Op die manier blijft toneel een work-in-progress. De co-producenten te zamen dragen het risico.'

Hoewel het bij tijd en wijle stil is rondom Mickery en we van het bestaan slechts weten door het theaterpolitieke tijdschrift Two and Two, voldoet Ten Cate aan de opdracht. Vorig seizoen presenteerde Mickery op verschillende plaatsen zo'n driehonderd voorstellingen. Shaffy moet zijn betekenis nog bewijzen. Het theater zal in elk geval op korte termijn niet worden gesloten. Onlangs introduceerde het ministerie van WVC de 'social-response' voor de podiumkunsten. Kunst terwille van de kunst of toneelkunst die slechts over toneelkunst gaat zou een geringe mate aan maatschappelijke weerslag hebben. Maar er is nog een andere betekenis: het is toneelspelers niet langer gegund voor lege zalen te spelen als hun voorstelling zo delicaat-artistiek is dat de 'social-response' uitblijft.

Uitwijken

De internationale koers van het Shaffy naast Mickery heeft tot nadeel dat alleen de meest prominente en ook de dure voorstellingen naar Nederland komen. De 'social-response' is gewaarborgd. Het Hebbeltheater en het Kaaitheater hebben hun naam al gevestigd. De kans op lege zalen lijkt daardoor geringer, waar niets op tegen is. Wel is het spijtig dat de veranderde koers van Felix Meritis voor het theater in Nederland niet echt noodzakelijk is, behalve dat enkele gezelschappen hun voorstellingen kunnen blijven uitbrengen. De kleinere of onbekendere gezelschappen moeten uitwijken naar theaters elders in de stad of het land, waar de traditie ontbreekt die het Shaffy onherroepelijk bezit. Het behoud van Shaffy wekt daardoor de indruk vooral een zaak van prestige voor Amsterdam te zijn. Een zinsnede als 'internationale, Europese vestigingsplaats voor kunstbedrijvigheid' die het Shaffy moet gaan vervullen, doet bij het lezen pijn aan de ogen en wekt weinig artistiek vertrouwen. En biedt bovendien nauwelijks garantie voor de daadwerkelijke uitnodiging van internationale gezelschappen.

Ook Mickery heeft niet meer de uitstraling die het lange tijd had, te meer daar het eigen theater aan de Rozengracht gesloten moest worden. Mickery heeft niet een vaste plaats in het hoofdstedelijke theaterleven. Of het elan van kleine gezelschappen werkelijk is verdwenen, is op deze manier nauwelijks vast te stellen. Toneel en een podium om te spelen zijn nu eenmaal noodzakelijk met elkaar verbonden, zoals een schrijver pas bestaat door publikatie van een boek.

De verwachtingen van Felix Meritis en van de gemeente Amsterdam om de impasse van het Nederlandse toneel te doorbreken door internationale voorstellingen hierheen te halen zijn te hoog gespannen. Mickery doet zoiets al, en niet altijd met het verlangde resultaat. Het hele ideaal van een verenigd Europa kun je ook omdraaien en juist eisen dat er belangwekkende Nederlandse voorstellingen ontstaan. Internationaal co-produceren met vijf of zes andere theaters werpt ook de schaduw van anonimiteit. Moeten twee theaters die hun bloei hadden in de eerste vijftien jaar van hun bestaan kunstmatig in leven worden gehouden met als inzet internationale produkties? Nu het Shaffy Theater verloren is voor nieuwe gezelschappen en Felix Meritis in het voetspoor gaat van Mickery, kan in elk geval als groot bezwaar tellen dat het Nederlandse theaterverleden aan de Keizersgracht is weggevaagd. Van het nieuwe Shaffy kunnen we alleen maar alle goeds hopen.