Deng-tijdperk lijkt bijna ten einde; een vergelijking met de laatste dagen van voorzitter Mao in 1976 ligt voor de hand

PEKING, 16 nov. Is het Deng-tijdperk verleden tijd, terwijl de rustende opperste leider nog onder de levenden is? Dit is de vraag die veel Chinezen bezighoudt, maar zij weten niet zeker of het nog wel relevant is. De 86-jarige patriarch is sinds hij op 3 juli het dorp voor de Aziatische Spelen bezocht niet meer in het openbaar verschenen en heeft sindsdien geen buitenlandse hoge gasten meer ontvangen, ook niet prive.

Zelfs de andere Chinese patriarch uit Zuidoost-Azie, de 67-jarige premier Lee Kuan Yew van Singapore en de vroegere Amerikaanse minister van buitenlandse zaken Henri Kissinger kwamen niet in aanmerking voor een tete-a-tete. Lee zei daarover dat president Yang Shangkun en premier Li Peng hem hadden verteld dat Deng hem niet kon ontvangen, want dan moest hij alle bezoekende staatshoofden, regeringsleiders en oude vrienden te woord staan.

Commentatoren concludeerden vrijwel unaniem dat de oude heer fysiek niet meer 'toonbaar' was of politiek door zijn reactionaire eveneens hoogbejaarde rivalen monddood is gemaakt. Een vergelijking met 1976 ligt voor de hand. Premier Lee Kuan Yew van Singapore was toen de laatste die de volkomen afgetakelde voorzitter Mao Zedong te zien kreeg. De 82-jarige Mao lag met zijn hoofd opzij in een fauteuil en kon alleen nog maar wat stamelen.

Hij had twee tolken nodig, een om zijn zwaar Hunanees boeren-accent in Mandarijn-Chinees om te zetten en een om vervolgens te vertalen. Kort daarop maakte de Chinese woordvoerder bekend dat Voorzitter Mao 'reeds gevorderd in jaren (was). Hij heeft nog veel theoretisch werk te doen en zal geen buitenlandse gasten meer ontvangen'. Drie maanden later stierf Mao.

'Deng is gezond'

Gevraagd naar de gezondheid van Deng Xiaoping, zei de woordvoerder vorige week dat die uitstekend was, maar dat het Dengs eigen beslissing was om de ontvangst van buitenlandse hoge gasten voortaan over te laten aan 'leiders die officiele posten bekleden'.

Bekend is dat Deng nu ook twee tolken nodig heeft, een 'gewone' voor de vertaling en vervolgens zijn jongste dochter, Deng Rong (40), die een bewerking in het Sichuanese dialect in Dengs linkeroor roept. Dat hij mentaal nog alert is wordt niet betwijfeld, maar volgens een stroom van geruchten kan hij zijn mond niet meer gesloten houden en is daarom niet meer presentabel.

Vorige week ging het gerucht dat hij met een zware verkoudheid in het ziekenhuis was opgenomen. Dengs zoon, Deng Pufang bestempelde dit als een list om de effectenbeurzen te manipuleren. Op dezelfde dag zegde een van de weinige nog overgebleven Deng-getrouwen, Wan Li (74), president van het Nationale Volkscongres, een diner bij de Britse ambassadeur op het laatste moment af.

De gerespecteerde, redelijk liberale Wan Li zou vandaag naar Londen gevlogen zijn om als eerste topleider na de opheffing van de sancties een Westers land te bezoeken. Dit is voor onbepaalde tijd uitgesteld, om gezondheidsredenen, zoals het heet.

Een abrupt beroep op gezondheidsredenen heeft in China geen hoge geloofwaardigheid. Vorig jaar brak Wan tien dagen voor het bloedbad van 4 juni een verblijf in Washington af en het leek er even op of hij het Nationale Volkscongres in spoedzitting bijeen zou roepen om premier Li Peng af te zetten wegens het ongrondwettig uitroepen van de staat van beleg.

Terug in China verdween Wan echter meteen in een ziekenhuis. Het kan best dat hij zich nu niet goed voelt hij is 74 maar hij ontving een dag voor het diner op de Britse ambassade nog een Canadese burgemeester. Over de aard van zijn kwaal is ook niets medegedeeld. Dat versterkt de indruk dat hij om politieke redenen niet weg kan.

In Zhongnanhai, het Chinese Kremlin woedt momenteel de beslissende ronde in de machtsstrijd over de toekomstige partijlijn en het komende vijfjarenplan. Doorgaans spraakzame Chinezen bekennen dat het sinds het Mao-tijdperk niet zo moeilijk is geweest om ergens achter te komen. Het nieuws bestaat daarom alleen uit geruchten, want in de kranten staat geen nieuws. Wat er dezer dagen wel in stond was een felle veroordeling van binnen- en buitenlandse 'geruchtenfabrikanten' die op het moment dat China bezig is de betrekkingen met het Westen te herbouwen 'calamiteiten over het land kunnen brengen'.

Titanen

Hoofdthema in het geruchtencircuit is al maanden dat er een laatste machtsstrijd woedt tussen de twee overgebleven 'titanen' Deng Xiaoping en Chen Yun, die eveneens 86 zou zijn of volgens sommige bronnen zelfs 90. Aangezien beiden patriarch van een uitgestrekt netwerk van proteges zijn heeft deze strijd vergaande implicaties voor alle hogere echelons van de partij.

Het hele jaar is de partij geobsedeerd geweest door de Aziatische Spelen en dat was, naast de preventieve repressie een bindend element in de facadeadvan stabiliteit en eenheid. Na de Spelen zou er half oktober een plenum van het Centraal Comite worden gehouden dat de beleidslijnen voor de komende jaren moest vaststellen, maar dat werd uitgesteld omdat er geen overeenstemming kon worden bereikt over het nieuwe vijfjarenplan 1991-1995.

Premier Li Peng vertelde een Wereldbank-delegatie onlangs dat het plenum voor het eind van het jaar zal worden gehouden. De Wereldbank wacht op een ondubbelzinnige hervatting van economische hervormingen, maar het ziet er nog niet naar uit dat men daarvoor klaar is. De planners en hervormers proberen een halfslachtig compromis te bereiken waarbij centrale planning domineert en de markt een secundaire rol speelt, maar dit is een model-recept voor corruptie en stagnatie.

Deng Xiaoping zou zijn veto hebben uitgesproken over het ontwerp-vijfjarenplan voor 1991-1995 omdat er 'te veel controle en te weinig hervorming' in zat, maar zijn gezag is in elk geval niet beslissend meer. Deng en Chen Yun zouden elkaar volgens Chinese bronnen in september ontmoet hebben, waarbij Chen het eerst in de aanval ging.

Hij hield Deng voor dat hervormingen, zoals hij die had gestimuleerd, onder andere dominantie van het marktmechanisme, laissez-faire ten aanzien van slimme, hardwerkende boeren en anti-egalitarisme in China, onmogelijk zijn omdat die gedoemd zijn te leiden tot herstel van het kapitalisme. Deng verdedigde zich door te zeggen dat hervormingen niet zijn eigen geesteskind waren, maar de dure prijs voor de lessen van het Mao-tijdperk.

Zal een slow-motion-duel van twee Lange-Mars-veteranen en hun secondanten de toekomst van China beslissen of zal dit met meer concrete en praktische middelen gebeuren? China's 30 provinciale gouverneurs hebben zich aaneengesloten in gemeenschappelijk verzet tegen de recentraliseringsplannen van Li Peng en zijn bejaarde stalinistische mentoren. Volgens een Chinese bron hebben de planners het plenum ook vertraagd omdat de te verwachten toename van de chaos in de Sovjet-Unie hun meer argumenten in handen geeft voor hercentralisering als enige methode om het socialisme te redden.

Slechts een hoge Chinees heeft zich openlijk uitgesproken: Larry Yung, zoon van China's meest invloedrijke traditionele model-kapitalist Rong Yiren, president van de China International Trust and Investment Corporation. Yung (Zuid-Chinese versie van Rong) is hoofd van het CITIC-conglomeraat in Hongkong. Vorige week zei hij in een vraaggesprek met het Britse Channel 4: 'Hervorming is nog steeds de trend in China. Niemand kan het stoppen. Een paar mensen zitten momenteel in de weg, maar zij zullen snel opzij moeten gaan'. Het feit dat Li Peng Yung niet teruggeroepen heeft naar Peking betekent kennelijk dat hij daar goede beschermers heeft.