DE EFFECTIVITEIT VAN MENSELIJKHEID

Deze week houdt het NIMA, de club van marketeers, haar jaarlijkse congres onder de titel 'De kracht van het contact'. 'Pure zakelijkheid is niet meer rendabel' zeggen de organisatoren. Technocratisch denken moet plaatsmaken voor relationeel denken. Maatschappelijke verantwoordelijkheid zou moeten meetellen in het leuren met produkten. Heuse emotie ook. De laatste gedachte verklaart wellicht dat Jaap van Zweeden, de concertmeester van het Concertgebouworkest, onder de sprekers is. De marketeers willen blijkbaar dat hun vak iets hoogwaardigs heeft, net als het spelen van Beethoven en Mozart.

Dit congres zou kunnen aangeven dat het gezonde verstand bezig is het kille zakelijke verstand te verdringen. Zakelijkheid is beperkend. Ieder normaal mens kan dat op de klompen aanvoelen. Zakelijkheid werkt niet goed wanneer het gaat om het motiveren van mensen en het onderhouden van goede contacten. Mensen moeten aangesproken worden op hun menselijkheid willen ze goed werken - samen en alleen. Hiervan althans willen de organisatoren de congresbezoekers overtuigen. Volgens hen gaat het om een verandering van de tijdgeest. Ze denken dat na de kille, no-nonsense jaren tachtig de zakenwereld rijp is voor een geestverruiming.

Ik help het ze hopen maar betwijfel of de beoogde geestverruiming veel om het lijf heeft. Zakelijk zijn blijft de mode. Onlangs veranderde KLM haar gezellige ronde uithangbord nog in een zakelijk vierkant en deze krant is momenteel druk bezig haar zakelijke imago op te vijzelen. Het economisch supplement dat twee jaar geleden overigens nog Mens en Bedrijf heette, verdwijnt en uitgebreid zakelijk nieuws wordt dagelijkse kost. Blijkbaar willen de lezers dat.

Ik heb ook twijfels over de diepgang van deze 'relationele' trend. Wanneer een spreker op het congres laat weten dat we weer lief voor elkaar willen zijn, hoor ik het vage en ijle gepraat waarmee vooral jongere Amerikanen hun nostalgie naar de jaren zestig uitdrukken. Het gevaar dreigt dat de 'kracht van het contact' een ander modeverschijnsel wordt na 'Zen voor managers'. Straks moeten managers weer met kussens naar elkaar gooien om met gevoelens te leren omgaan. We weten allang dat dat niet werkt.

Het is ook mogelijk de marketeers het voordeel van de twijfel te geven en hun het alleszins redelijke inzicht toe te dichten dat zakendoen een menselijke activiteit is die om menselijke capaciteiten vraagt. Op deze manier komt zakendoen op een lijn te staan met de kunst van het opvoeden en het maken van kunst. Om een goede opvoeder te worden of een goede kunstenaar, is gevoel nodig, inzicht ook, een zekere creativiteit en persoonlijkheid. Datzelfde zou dus gelden voor de succesrijke zakenman.

Het gelijk van de marketeers zou vergaande gevolgen hebben. We zouden bij voorbeeld verlost worden van de armzalige en a-morele sfeer die de zakelijkheid heeft teweeggebracht. Ik voorzie verder de ontbinding van universitaire bedrijfsopleidingen. Want het zakendoen zou net zomin als het opvoeden en het maken van kunst te leren zijn.

Op dit moment zijn de bedrijfsopleidingen op universitair niveau een ware plaag. Drommen studenten schrijven zich momenteel in voor bedrijfseconomie en bedrijfskunde om met drs voor hun naam carriere te maken en geld te verdienen. (Hetzelfde probleem doet zich voor bij de studie rechten en wellicht ook bij medicijnen). Algemene economie, geschiedenis, wiskunde en Nederlands zijn voor deze carrieremakers esoterisch, academisch en dus irrelevant. Door deze pragmatische en zakelijke instelling te voeden, maken universiteiten een farce van hun doelstelling, namelijk het stimuleren van kritisch denken en serieus onderzoek. Met de gebruikelijke uitzonderingen daargelaten is immers van werkelijke bezinning en kritisch onderzoek geen sprake in bedrijfseconomie en bedrijfskunde.

Deze situatie is een schande vooral ook omdat de gemeenschap ervoor moet dokken. Momenteel betaalt Jan Modaal belasting zodat John Blazer zijn ambities op een door de overheid gesubsidieerde opleiding kan botvieren. Jan Modaal levert in terwijl John Blazer zogenaamd leert hoe hij geld kan 'maken'. Dat is onrechtvaardig.

Ik stel daarom het volgende voor. Reserveer de universitaire studies in bedrijfskunde en bedrijfseconomie voor degenen die zich echt serieus willen verdiepen in de principes van boekhouding en management. De rest kan zich inschrijven voor een ongesubsidieerde, praktisch gerichte beroepsopleiding op het niveau van de Amerikaanse MBA-opleiding. Net zoals in de VS zouden de studenten het volle pond moeten betalen. Een jaarlijks collegegeld van 25.000 gulden zal ze wel uit de droom helpen. (Als de investering rendeert, zullen banken het college-geld gaarne voorschieten). Deze opzet heeft niet alleen als voordeel dat minister Ritzen direct van een aantal problemen verlost is, maar ook dat het nieuwe inzicht van de marketeers getest wordt.

Want als de marketeers gelijk hebben en het zakendoen typisch menselijke capaciteiten vergt, dan zou moeten blijken dat een pragmatische bedrijfsopleiding weinig om het lijf heeft. Personeelsmanagers zouden gaan inzien dat een diploma Nederlands, geschiedenis of klassieke talen minstens zo goed is, zo niet beter. Boekhouden en marketing kan iedere afgestudeerde leren in een aantal cursussen, maar kritisch en creatief vermogen is voorbehouden aan mensen die hebben leren denken. En wie weet, leren we meer over menselijke omgang in de zakenwereld door romans en klassiekers te bestuderen dan door jaarverslagen binnenstebuiten te keren.