Reddingspoging voor een stervend stadje

La citta che muore, de stervende stad, staat er op de wegwijzers. Eigenlijk zijn ze overbodig, want Civita is al van veraf zichtbaar. Als een fort St. Michel in de bergen, als een adelaarsnest ligt dit middeleeuwse dorpje hoog op een rots van tufsteen, in een wonderschoon landschap van weelderig groene, steile heuvels en kale, grillig geerodeerde kloven.

Op de oudste foto van het dorp, een vergeelde daguerreotype uit 1847, is nog een weg zichtbaar die van het nieuwe Bagnoregio naar de vroegere middeleeuwse kern Civita di Bagnoregio slingert. Op een foto van vijftig jaar later is van deze weg nog maar weinig over. De bergrug waarover de weg loopt, is weggeslagen als duinen na een stormvloed. In het midden is de weg helemaal verdwenen en moet het wegdek worden gestut door palen.

Te voet

Nu bestaat het 400 meter lange pad bijna alleen nog maar uit betonnen platen die rusten op palen, een brug tussen de aan alle kanten afbrokkelende rots van Civita en vastere grond. Auto's mogen er niet over, en wie niet per brommer naar dit prachtige stukje Noord-Lazio is gekomen, moet te voet omhoog klimmen.

Boven, op de 440 meter hoge rots, woont een handjevol mensen, in huizen met dezelfde kleur als de rots. De huizen zijn opgefleurd met geraniums en ander groen. 'We zijn nog maar met een man of 25', zegt Giuseppe Medori, leraar Italiaans aan de middelbare school in Bagnoregio en een van de 25. 'De meeste mensen zijn weggetrokken.'

Een klein bakkerijtje is de enige winkel. Verderop hangt in een smal straatje de zoete geur van gistende druiven, maar de wijn die hiervan wordt gemaakt, is voor eigen gebruik. Een school, postkantoor of restaurant is er niet. Civita lijkt ten dode opgeschreven: niet door de trek naar de grote stad, maar door de stille kracht van regendruppels.

Toch staan sommige huizen in de steigers en andere zijn kennelijk net opgeknapt. Het gasbedrijf heeft onlangs met een kleine ceremonie een vlam ontstoken die de komst van het gas naar de huizen hier moet vieren. 'Een stad zonder toekomst? Dan moeten we een toekomst voor Civita uitvinden', zegt Sandro Polci.

Hij is de secretaris van Progetto Civita, een organisatie die probeert het dorp van de ondergang te redden. Een groep bedrijven en de landelijke en regionale overheid hebben hiervoor geld toegezegd. Een groepje kunstenaars is op de zuivere lucht en de rust afgekomen en brengt nieuw leven in het dorp op de rots. En zo is Civita een voorbeeld geworden voor de bewoners van andere middeleeuwse dorpen die proberen ook hun paese te redden.

De redding moet komen van een mengeling van wetenschap, landschappelijk schoon en het bewaren van het middeleeuwse karakter van het stadje. Civita is gebouwd op een voormalige Etruskische en later Romeinse nederzetting, maar heeft ten aanzien van de antieke geschiedenis te weinig te bieden en te veel concurrentie om die kaart uit te spelen. 'Als we het geld hadden gevraagd om de Etruskische poort te restaureren, hadden we waarschijnlijk geen lire gevonden', aldus Polci.

Progetto Civita heeft het behoud van de stad gekoppeld aan de bescherming van het omringende landschap, met een voorstel om het gebied te veranderen in een nationaal natuurpark. Dit zou een paradijs moeten worden voor wandelaars en vogelaars. Maar de beste kansen voor de redding van Civita liggen volgens Polci in de oprichting van een wetenschappelijk centrum dat zich bezig zal moeten houden met de problemen van de bescherming van het culturele en landschappelijke erfgoed van Italie. Hier zou een databank moeten komen voor heel de provincie Viterbo, met speciale aandacht voor de Etruskische kunst. En de geologische kennis die hier wordt verzameld voor het behoud van Civita, zou tientallen andere dorpen in de omgeving van nut kunnen zijn.

Fundering

De Italiaanse overheid heeft op grond van dit gecombineerde plan al ruim dertig miljoen gulden betaald om de rots waarop Civita staat tegen verder afbrokkelen te beschermen. De funderingen van de loopbrug naar de stad worden op dit moment versterkt. Daarnaast moeten er kabels komen om de zachte en poreuze rots, een laag tufsteen die rust op klei, bij elkaar te houden. Ook moet de afvoer worden verbeterd en moeten er struiken worden geplant om de erosie tegen te gaan.

Omdat ook een paar bedrijven royale steun hebben toegezegd, is er volgens Progetto Civita een bedrag van honderd miljard lire, bijna 160 miljoen gulden, beschikbaar om de stad en haar omgeving te redden. Dat is veel geld voor 25 inwoners, geeft ook Polci toe. 'Maar de artistieke erfenis moet voor iedereen beschikbaar zijn. Als we niets doen is Civita over honderd jaar helemaal verdwenen.'