'Ik ben ze zo moe, de Westberlijnse collega's die al onze problemen kennen'

De Humboldt-Universiteit in Oost-Berlijn maakt zich op 200 vacatures te vervullen. Toch houdt de universiteit het hart vast. Binnenkort zijn de bondsrepublikeinse wetten van toepassing en zal reorganisatie onvermijdelijk zijn.

Officieel heet de zaal nog 'Marx-Engels-Auditorium', maar in de praktijk wordt de grootste ruimte van de Humboldt-Universiteit in Oost-Berlijn toch al liever 'Audimax' genoemd. Zo'n achthonderd mensen gaan erin, en vanmiddag is hij bomvol. De Studium Generale van de kersverse Humboldt-professor Rudolf Bahro is een groot succes. ' Het wezen van de oekologische crisis en de subjectiviteit van de redding', heet de leergang en het moet gezegd: de prof maakt het zijn gehoor niet gemakkelijk.

Drie uur achtereen is hij aan het woord, om het even of het uur nu een karakter van een referaat, een podium- of een publieksdiscussie heeft. Er worden vlijtig aantekeningen gemaakt, in de pauzes gaan tegen kostprijs aangeboden fotokopien grif van de hand. En menige opmerking van de professor wordt gevolgd door instemmend geroffel op achthonderd banken.

Er is een tijd geweest dat Rudolf Bahro marxist was, zozeer marxist zelfs dat de DDR hem in 1977 gevangen zette. In 1979 arriveerde hij in de Bondsrepubliek, waar hij zich ontwikkelde tot een prominent theoreticus van de 'Groene filosofie'. Berlijn verloor dus een marxist, en krijgt nu een eerbiedwaardige grijsaard terug die ' de kunstmatige scheiding tussen geloven en weten ' (Hegel) wil opheffen. We moeten spreken over 'Gesamtzusammenhang', meent Bahro. ' Waarom verbreekt de mens de natuurlijke evenwichten? We kunnen niet om de religieuze dimensie heen. We moeten tot Milieumoraal oproepen', aldus Bahro. ' Ik ben zelf niet gelovig, maar als ik principes boven mij accepteer kan ik van weten tot wijsheid komen.' En hij beveelt brochures over de 'Gaia-gedachte' aan, die onderaan het podium voor het grijpen liggen.

Twee al voor de 'Wende' aan de Humboldt-universiteit praktiserende hoogleraren die Bahro voor het college heeft uitgenodigd, mogen af en toe ook een woordje zeggen en komen dan meestal met een opmerking over een praktische oplossing voor een praktisch milieuprobleem. Van het hier tot voor kort almachtige marxisme-leninisme naar de Gaia-gedachte, dat moet een hele stap voor ze zijn. Maar ze kijken wel mooi uit, de meester tegen te spreken.

De studenten blijven roffelen. Opvallend veel hebben moderne openbaringsliteratuur in de vorm van populaire krantjes over psychoanalyse en dergelijke bij zich. Het meisje naast mij heeft op de kaft van haar aantekencahier een flatteuze foto van Gregor Gysi geplakt, de charismatische leider van de ex-communistische PDS. Jonge mensen, op zoek naar zekerheid die Bahro's 'subjectiviteit van de redding' kennelijk biedt.

Trots

De gekozen rector van de sinds 1810 bestaande Humboldt-Universiteit, de theoloog Henrich Fink, is wat trots op de nieuwe Studium Generale met Bahro, net voor het leven tot hoogleraar benoemd. ' Hoe vanuit sociale verantwoordelijkheid wetenschappelijk te arbeiden' daar gaat het in de visie van de rector om aan de universiteit van na de Wende. De Studium Generale is in de plaats gekomen van de verplichte colleges Marxisme-Leninisme van weleer. De faculteit 'ML', zoals deze oneerbiedig werd genoemd, is zelfs geheel ontbonden. Tachtig procent van het personeel is naar huis gestuurd, en de rest is ondergebracht in maar liefst drie nieuwe studierichtingen: Politicologie, Vredesonderzoek en Civilisatie-onderzoek.

Buiten de Humboldt, aan de Vrije Universiteit in West-Berlijn bijvoorbeeld, is men over de gang van zaken aan Berlijns oudste universiteit minder te spreken. Het gaat niet alleen om Bahro, die in de westelijke wetenschappelijke cultuur nauwelijks op een hoogleraarsplaats zou kunnen rekenen. Vooral worden de uiterlijke tekenen van maatschappelijke gedrevenheid aan de Humboldt gezien als een vernieuwingsvlag op een restauratieve lading. Tekenend voor de situatie is, dat voor het pro-rectorschap over de nieuw-gevormde faculteit voor geestes- en sociale wetenschappen tot nu toe geen kandidaat is gevonden die niet al te zeer door het ideologisch-politieke-politionele verleden belast is.

Afgezien van de faculteit ML heeft het wetenschappelijk kader de Wende en de Duitse eenheid ongezuiverd overleefd. Sterker nog: gebruikmakend van de ver doorgevoerde democratische procedures waartoe in het Oostduits democratisch enthousiasme eind vorig jaar werd besloten, maakt de Humboldt zich op tweehonderd vacatures te vervullen. En dat terwijl de universiteit, die bijna evenveel werknemers als studenten (15.000) telt, net als de meeste Oostduitse instellingen eerder voor personele sanering in aanmerking zou komen.

Op de avond van het 'immatriculatiefeest' in de Humboldt wil de stemming er niet echt inkomen. Wat katterig hangen enkele tientallen van de 4000 studenten die zich dit jaar aan de Humboldt hebben ingeschreven in de buurt van de zaal waar onder wit lamplicht discoklanken bonken. De helft van de toegezegde bands heeft afgezegd, en bovendien staat het humeur niet naar feesten. ' We worden sowieso allemaal werkloos', meent een jongen.

Als vele anderen slaapt hij, uit de provincie afkomstig, bij kennissen van zijn ouders in Berlijn. Want voorbij zijn de tijden dat een zorgvuldig geselecteerd aantal studenten (in 1989 zo'n 2800) van overheidswege in handzame vierpersoonskamers in studentenhuizen werd ondergebracht. Weliswaar hadden de DDR-regering en de Nationale Volksarmee van de DDR in september, met de nodige hooggestemde toespraken, de naburige Engels-kazerne ter beschikking gesteld voor de verwachte toevloed van studenten. Maar toen de universitaire staf er vorige week eens een kijkje ging nemen, bleken de Volksarmisten bij hun aftocht zoveel bouwmateriaal, glas en sanitair te hebben meegenomen, dat de Engels-kazerne voorlopig voor bewoning ongeschikt moet worden geacht.

Familie in het Westen

De eenvoudige inschrijvingsmethode bevalt de nieuwe studenten. Vroeger moest je aan allerlei kriteria voldoen, waaronder niet in het minst die der politieke betrouwbaarheid. Wie familieleden in het Westen had, kon een universitaire studie wel vergeten. Dit jaar mocht iedereen zich inschrijven, en ook zelf geheel vrij zijn vakkenpakket samenstellen. Onbekend is nog, hoeveel aankomende studenten zich in Berlijn tot de westelijke Vrije Universiteit of de Technische Universiteit hebben gewend, waar voor veel vakken een numerus clausus geldt. Van academisch verkeer over en weer is in ieder geval nog geen sprake: van de 4000 nieuwe inschrijvers aan de Humboldt zijn er 64 afkomstig uit West-Berlijn of West-Duitsland.

Het zelfbestuur aan de Humboldt heeft zijn langste tijd gehad. Een Berlijnse 'mantelwet' geeft de universiteit een jaar om orde op zaken te stellen, daarna worden de bondsrepublikeinse wetten ook op de Humboldt van toepassing. De Westberlijnse senator voor wetenschap en onderzoek, Barbara Riedmuller, heeft al laten weten weinig onder de indruk te zijn van een formule die het gediscrediteerde docentenkorps weliswaar in het universitair parlement, Konzil genaamd, slechts 35 procent van de stemmen geeft (de rest gaat naar arbeiders, studenten en ander personeel), maar toch niet voor reorganisatie heeft gezorgd.

Na afloop van de uit de bondskas gefinancierde overgangsperiode komt ook de Humboldt onder Berlijns, wat in de praktijk betekent: Westberlijns bestuur. En ofschoon niemand eraan denkt de Humboldt, deze traditierijke universiteit waar, zoals een spreker bij de opening van het academisch jaar zei, ' in 1945 de klassenwaan de rassenwaan opvolgde' te sluiten, is het toch volstrekt onzeker wat er met de universiteit in zijn huidige vorm zal gebeuren. Een ding lijkt zeker: de Vrije Universiteit in West-Berlijn zal onder reorganisaties niet hoeven te lijden.

' Een jaar geleden begon in deze zaal de studentenrevolutie', memoreert rector Fink. Wederom zijn we in het Marx-Engels-Auditorium waar zo'n tweehonderd wetenschappers zich opmaken zich een vol weekeinde te buigen over de vraag hoe in het huidig tijdsgewricht een maatschappelijk verantwoorde wetenschapsbeoefening eruit kan zien. Een beetje tegen beter weten in, dat wel, geeft een van hen toe. De meeste wetenschappers van de Humboldt vermoeden dat de intellectuele nasleep van de Wende zijn langste tijd wel gehad heeft. Ze kunnen slechts hopen dat ze niet de 18.400 wetenschappelijk onderzoekers van de Academie van Wetenschappen achterna hoeven, die het begin vormen van Berlijns academisch werklozenleger. In de Bondsrepubliek wordt onderzoek niet in Academies verricht.

Democratisering

Tekenend voor de malaise is, dat de organisatie en vormgeving van het bezinningsweekeinde is overgelaten aan de Westduitse 'Bund demokratischer Wissenschaftlerinnen und Wissenschaftler', zieltogend overblijfsel van de Westduitse studentenrevolutie van 1968. Ook rector Finke bekent dat de moed hem in de schoenen is gezonken. ' Wij hebben onze democratisering, waartoe de studenten hier een jaar geleden besloten, begin deze maand toch maar officieel afgekondigd, wel wetend dat hij voor het archief zou zijn.'

De zo broodnodige discussie over, en verwerking van het verleden is aan de Humboldt tot staan gekomen, vertelt hij, omdat iedere zelfkritiek door de westelijke concurrentie meteen wordt aangegrepen voor een pleidooi om de Humboldt en andere wetenschappelijke instellingen in de voormalige DDR in hun huidige vorm maar meteen te sluiten. ' De strijd vindt alleen nog maar plaats achter gesloten deuren', aldus de rector. ' Ik ben het ook zo moe, van Westduitse collega's met een andere geschiedenis, andere wetenschappelijke concepties, precies te moeten horen wie wij zijn, wat onze problemen zijn. Niemand vraagt mij ooit nog, zelf nog eens wat uit te leggen'.

Nee, voor de rector van de Humboldt-Universiteit had, net als voor veel andere Oostduitse intellectuelen, de DDR niet op 3 oktober in de Bondsrepubliek hoeven op te gaan hij heeft van die overtuiging trouwens ook vroeger geen geheim gemaakt. Het is niet anders, maar een ding gaat hem toch te ver: ' Regelmatig zeggen Westduitse collega's tegen mij, dat ik rector ben van een van Duitslands beroemdste universiteiten. Dan zeg ik: als deze universiteit nog niet europees is, dan is hij in de eerste plaats Pruisisch'.