Sovjet-psychiatrie schokkend en bemoedigend

Is de koude oorlog over de psychiatrie nog niet voorbij?

Een vooraanstaande forensische (gerechtelijke - red.) psychiater van het beruchte Serbski-instituut in Moskou werd onlangs door zijn zoon gevraagd: 'Papa, waarom ben je toen bij de partij gegaan, was dat omdat je erin geloofde of was het voor je carriere?' Hij stond met zijn mond vol tanden.

De vraag is tegenwoordig gemakkelijk te stellen en is natuurlijk pijnlijk, maar hoe kon deze vader zich tegenover zijn zoon rechtvaardigen zonder dat het als een deerniswekkende apologie klonk?

Velen die onder het oude regime carriere hebben gemaakt worstelen met dit probleem dat ze in vertrouwelijke gesprekken aan de orde stellen. Duidelijk wordt dat veel mensen in de Sovjet-Unie zich tot voor kort maar op een manier prettig konden voelen en vooruit konden komen, namelijk door zich achter het systeem te stellen.

Hersengymnastiek

Voor de oudere Sovjet-psychiaters was er overigens wel heel wat hersengymnastiek nodig om te kunnen blijven geloven dat ze au fond aan iets goeds werkten. Ze hadden vele gevangenen onder Stalin van de dood of onder Breznjev van een strenge straf kunnen redden door hen krankzinnig en derhalve ontoerekeningsvatbaar te verklaren. Een van de hoofdverantwoordelijken voor de krankzinnigverklaring van generaal Grigorenko heeft het me zo uitgelegd. Hij weet nu niet meer of hij er goed aan heeft gedaan. Maar wat zou er anders van Grigorenko zijn terechtgekomen? Iets vergelijkbaars gebeurde toch ook wel in Nederlandse ziekenhuizen tijdens de bezetting? De terreur van Stalin deed volgens Russische collega-psychiaters niet onder voor die van Hitler.

Het geweten gooit het in een gesloten en onderdrukkende maatschappij op een akkoordje met de ideologie van het systeem. Een kwestie van lijfsbehoud. Dat geldt voor mensen van alle rangen en standen. Dissidenten zijn schaars, zij vormen een moedige, maar sociaal-hinderlijke minderheid van personen die zich doelbewust in de nesten werken. (Een vermaard lastige dissident was Christus). Zulke mensen verstoren de illusie dat de officiele leer en de praktijk goed zijn en dat moeten ze bezuren. Maar niet iedereen is een geboren held.

Wat mijn collega's ook in het tijdperk van stagnatie onder Breznjev hebben beleden, inwendig knaagde de twijfel bij menigeen al lang, en de hervormingspolitiek van Gorbatsjov kwam voor de meesten als een geschenk uit de hemel.

Nu het niet langer gevaarlijk is om voor een persoonlijke mening uit te komen, is zo'n bekering minder overtuigend. Opportunist! 'Wendehals!' Maar met een moreel oordeel is voorzichtigheid geboden. De Russen hebben een overlevingsstrategie moeten volgen, maar nu de noodzaak tot conformisme is weggevaagd, blijken ze (partijlid of geen partijlid) te kunnen denken als mensen uit andere culturen: onbevangen, kritisch en bovendien nog romantisch ook.

Uitvoerders

Hoe was de situatie van de Sovjet-psychiatrie voor de perestrojka? Helaas waren psychiaters toen uitvoerders van het onderdrukkende systeem. Diagnoses werden niet altijd objectief en waardevrij gesteld; de arts liet zich in bepaalde gevallen beinvloeden door de partij of de directeur. Zodoende wordt diagnostiek gereduceerd tot een cynisch repressiemiddel. Neuroleptica zijn krachtige geneesmiddelen in geval van een psychose. Maar als ze gebruikt worden om opstandig gedrag te onderdrukken, moeten we van misbruik spreken en dat was wat er gebeurde.

De aandacht die jarenlang in de Westerse media is geschonken aan het officiele misbruik van de psychiatrie voor politieke doeleinden in de Sovjet-Unie heeft effect gesorteerd. Menig dissident is ermee gered. De leidende Sovjet-psychiaters beseffen dat ze tegenwoordig scherp in de gaten worden gehouden niet alleen door het buitenland, maar nu ook door eigen pers en televisie. Organisaties als Amnesty International en de International Association on the Political Use of Psychiatry (IAPUP) zijn nuttig. De aandacht moeten echter niet alleen uitgaan naar negatieve aspecten, alsof de koude oorlog nog in volle gang is.

Dit jaar was ik met een Nederlandse delegatie van psychiaters en andere werkers in de geestelijke gezondheidszorg voor een werkbezoek in de Sovjet-Unie. Enerzijds had ons bezoek het karakter van een inspectie, omdat de Russen aan de Internationale Vereniging voor Psychiatrie (WPA) hebben beloofd hun instituten voor buitenlands bezoek toegankelijk te maken en omdat ze moeten bewijzen dat politiek misbruik tot het verleden behoort. Anderzijds wilden we proberen contacten te leggen voor samenwerkingsprojecten.

Zodoende hebben we diverse instituten bezocht, waarbij we een opvallende mate van openheid constateerden. We hebben in Leningrad, Moskou en Dnjepropetrovsk speciale, forensische klinieken bezocht, algemene psychiatrische ziekenhuizen, medische faculteiten, dagklinieken en de Russische variant van een RIAGG. Overal kregen we te zien wat we wilden en we hebben met iedere patient, dokter of verpleegster kunnen praten.

We hebben een zinvol gesprek gevoerd op het ministerie van buitenlandse zaken in Moskou over mensenrechten en de doorvoering van hervormingen in de krankzinnigenwetgeving. Verder hebben we met twee organisaties van onafhankelijke psychiaters gepraat.

Behalve in officiele ontmoetingen en rondleidingen, hebben we onze gastheren in bars en tijdens lange treinreizen grondig leren kennen. We hebben ons als terriers vastgebeten in onderwerpen als 'mensenrechten', 'misbruik' en de gefingeerde diagnose 'sluipende schizofrenie' (die zich zo goed leent om vrije denkers mee te diskwalificeren). We hadden ons voorbereid door een twintigtal publikaties door te werken en stelden zeer directe, bijna impertinente vragen. Omdat we anderzijds ook naar openingen hebben gezocht, meen ik dat we nu het recht hebben mee te discussieren over de Sovjet-psychiatrie.

Media

De discussie in de media wordt eenzijdig gevoerd. Een paar recente voorbeelden: in de Volkskrant van 18 augustus stond boven een artikel van mevrouw Van Waning, psychiater: 'De KGB is veranderd, de psychiater nog niet'. En boven een redactioneel artikel: 'Glasnost blijft uit in de top van de psychiatrie'. Weliswaar is de inhoud van beide stukken genuanceerder, doch die koppen staan er vet boven. En ze zijn misleidend. Van de drie Sovjet-psychiaters die in het redactionele artikel worden genoemd is Vartanjan (naar zijn reputatie een sluwe vos) inmiddels 'weggepromoveerd'. Morozov (een meeloper die volop van het oude systeem heeft geprofiteerd en die verantwoordelijk is voor veel gevallen van misbruik) heeft zijn directeurschap van het Serbski-instituut opgegeven. Alleen professor Zjarikov, hoofd van de Sovjet-vereniging voor psychiatrie houdt nog stand.

Incidenteel misbruik wil hij wel toegeven. Zou hij echter stelstelmatig misbruik openlijk erkennen, dan zou hij stante pede moeten aftreden en zo gek is hij nu ook weer niet. Toch zal hij op termijn moeten aftreden. Er woedt nog een strijd in de officiele vereniging van Sovjet-psychiaters, maar gelet op de ontwikkelingen komt er volgend jaar waarschijnlijk een nieuwe bestuur.

De nog jonge topman van de psychiatrie op het Sovjet-ministerie van gezondheid is Alexander Karpov hij zit er sinds begin 1990. Hij is een toegewijd hervormer en wordt consequent gesteund door de nieuwe leiding van het Serbski-instituut. Ook de directeuren van de twee andere van ouds beruchte speciale (top security) klinieken in Leningrad en Dnjepropetrovsk zijn overtuigde hervormers. Dit zijn enige voorbeelden die aangeven dat het niet juist is te beweren dat er niets is veranderd, of dat er geen sprake is van mondigheid in de Sovjet-psychiatrie.

Het zou te ver voeren te suggereren dat de toestanden in de Russische ziekenhuizen meevallen. De authentieke video-opnamen van psychiatrische inrichtingen in de Sovjet-Unie die de EO onlangs liet zien, gaven een goed beeld. Het is onbeschrijflijk treurig: armoede, overvolheid en volstrekt gebrek aan privacy. Maar dat zijn precies de knelpunten waarmee de Russische psychiaters en verpleegkundigen zelf aankomen. Bovenaan hun verlanglijstjes staat nieuwbouw en meer geld om behoorlijk geschoold personeel aan te stellen.

In de de hele EO-uitzending was zwak, dat het verleden en het heden telkens op een hoop werden gegooid. Alsof psychische vernietiging van de persoonlijkheid (die ongetwijfeld vroeger werd nagestreefd) nog steeds aan de orde van de dag is, terwijl dat natuurlijk nonsens is.

Elke overdrijving of misleiding moet worden vermeden. De conservatieven in de Sovjet-Unie triomferen als ze kennelijk foute informatie kunnen weerleggen en de liberalen worden erdoor ontmoedigd omdat ze de indruk krijgen dat het Westen erop uit is alles wat er in de Sovjet-psychiatrie gebeurt in een kwaad daglicht te stellen.

De stand van zaken in de Sovjet-psychiatrie is schokkend en bemoedigend tegelijk. Bemoedigend is de belangstelling en inzet van veel dokters en verpleegsters voor hun patienten, hun verlangen om het vak verder te ontwikkelen en hun gretige belangstelling voor de Westerse psychiatrie, nu het isolement is opgeheven.

Misbruik

Er zijn goede redenen om aan te nemen dat er geen nieuwe gevallen van misbruik voor politieke doeleinden bijkomen en zeker is dat dergelijk misbruik niet meer tot de officiele politiek behoort. 'Oude' dissidenten blijken soms inderdaad psychiatrisch gestoord te zijn en in zulke gevallen heeft buitenlandse expertise meer zin dan een discussie in de media.

Leidende psychiaters hebben onlangs tien dagen lang de Nederlandse geestelijke gezondheidszorg kunnen bekijken (zie NRC Handelsblad van 27 oktober). Ze winden geen doekjes om wat er in het verleden mis is geweest en geven blijk van een nieuwe gezindheid.

De Nederlandse psychiatrie kan een bijdrage leveren aan de ontwikkeling van de geestelijke gezondheidszorg in de Sovjet-Unie. Voor geld kunnen wij niet zorgen, wel voor bijscholing met cursussen, stages, vakliteratuur enzovoorts. Om dat te bereiken is de Stichting 'Droezhba' opgericht, die zich vooral richt op de jongere generatie. We hopen tot vruchtbare samenwerking en uitwisseling te komen.