NIETZSCHE

De westerse beschaving, dat is niet niks. Dan ook nog de bronnen ervan en dat weer gecombineerd met zo'n veelzijdige, invloedrijke gigant als Nietzsche kan dat nog wel goed gaan?

De titel van dit boek is echter niet zo idioot als je hem wat anders opvat. Nietzsches filosofische cultuurkritiek richt zich namelijk vooral op het erfgoed van de Oudheid en op het christendom, de bronnen van onze beschaving. Waarom zou je hem niet als antiek-filosoof of als theoloog tegen het licht houden?

Beide zijn al veel gedaan. Niettemin kan het geen kwaad Nietzsche buiten de vakliteratuur nog eens als deelnemer aan een theologisch debat op te voeren. Te vaak ziet de intellectuele goegemeente hem uitsluitend als de moordenaar van God.

Van Gelre beschrijft in zijn Friedrich Nietzsche en de bronnen van dewesterse beschaving hoe de kritiek van de Duitse filosoof niet zozeer defiguur van Jezus treft, als wel het christelijk geloof dat onder invloed van Paulus gestalte kreeg. Hij verwierp niet het 'oerchristendom', maar dehistorisch verworden godsdienst van kerk en wet.

Nietzsches haat jegens de rancuneuze Paulus levert een bijbelkritiek op waarmee de huidige kritische theologie goed uit de voeten kan. Paulus is ten slotte verantwoordelijk voor de christelijke minachting voor de vrouw en voor de 'systematische onderdrukking' van de seksualiteit, aldus Van Gelre.

In Nederland is filosofie nog altijd de dienstmaagd van de theologie, al heeft ze wat meer vrijaf gekregen. Veel filosofen verstoppen hun christelijke preocupaties in ondoorzichtig getheoretiseer. Het pleit voor Van Gelre dat hij wel helder schrijft. Maar daardoor valt de theologische vooringenomenheid weer des te beter op.

Hoe kun je bij voorbeeld Paulus 'gelijkhebberig' vinden als je zelf Nietzsche verwijt ' de werkelijke inhoud van de 'blijde boodschap' (...), de enige 'sleutel' voor een juist begrip van (...) Jezus totaal vergeten (...) te zijn' ?

Er is weinig theologie die niet van het eigen ware geloof uitgaat, hoe deemoedig of ingenieus ook beleden. Deze verholen arrogantie hoort in de filosofie niet thuis en uitgerekend Nietzsche heeft zulke waarheidspretenties zijn leven lang bestookt. Van Gelre had dan ook wat meer afstand tot de kritische theologie kunnen nemen of zich juist explicieter op theologen moeten richten.

Nu lijkt de filosofie zich weer vol dienstbaarheid te plooien en dat is uit de tijd. De laatste dienstmaagd van Nederland moet eindelijk eens een fatsoenlijke betrekking gaan zoeken.