JAPAN WEER VERKETTERD

'De twee belangrijkste en invloedrijkste menselijke ontwikkelingen van de laatste helft van de twintigste eeuw hadden allebei hun wortels in Azie, ' schrijft de Amerikaanse journalist Robert Elegant in de voorlaatste alineavan zijn ruim vijfhonderd pagina's omvattende rondreis door het oostelijk enzuidelijk deel van dit continent. ' De eerste was het opstoten naar nieuwehoogten van industriele, commerciele en technologische prestaties door delanden uit het Verre Oosten, aangevoerd door Japan. De tweede was, in 1980, de afwijzing door China van de marxistisch-leninistische bureaucratischestaatsvorm, die leidde tot de ontmanteling van de totalitaire regimes in Oost-Europa en de Sovjet-Unie, hoewel de Chinezen gedeeltelijk op deze weg terugkeerden aan het eind van de jaren tachtig.'

Nog los van de vraag of je gebeurtenissen tot 'de belangrijkste' en 'invloedrijkste' van een halve eeuw kunt uitroepen tien jaar voordat dat tijdvak is verstreken, lijkt deze hele redenering me ook nogal 'pour le besoin de la cause' opgezet. De 'cause' is in dit geval Elegants centrale these dat Japan en in zijn kielzog Taiwan, Zuid-Korea, Hong Kong en Singapore een dusdanig hoge vlucht hebben genomen dat zij het Westen 'obsolete' (verouderd, achterhaald) kunnen maken. Daarbij Amerikanen en Westeuropeanen reducerend tot de rol van 'consumenten en volgers'. ' De leerlingen hebben hun leraren voorbijgestreefd, ' schrijft Elegant en een substantieel deel van zijn kloek uitgevallen boekwerk gebruikt hij om dat te illustreren.

Een citaat: ' Zonder Aziatische goederen zou de Amerikaanse levensstandaard scherp dalen. Zonder de tolerantie en de leningen van de Aziaten zouden de Verenigde Staten bankroet gaan, voorzover landen ooit bankroet gaan. Als de VS zouden stoppen met het inkopen van goederen uit Azie, zou de onderlinge samenhang van de wereldeconomie ernstig verstoord raken en zouden veel landen naar een depressie afglijden.'

Zijn boek, zegt Elegant, is dan ook vooral bedoeld als bijdrage om de concurrentiekracht van het Westen 'the United States above all', zoals zijn standaardformule in deze context luidt ten opzichte van Azie's jeugdige reuzen te herstellen. ' Onze superioriteit herwinnen, is, denk ik, onmogelijk, ' voegt hij daar niet zonder spijt aan toe.

Hoewel er op de stelligheid van de hierboven aangehaalde slotconclusie het een en ander valt af te dingen, is het natuurlijk onloochenbaar dat een aantal van de landen aan de boorden van de Grote Oceaan ontwikkelingen heeft doorgemaakt, die ingrijpende, mondiale gevolgen hebben. Pacific Destiny beoogt daarvan een inventarisatie te geven. De ondertitel, Inside Asia Today, is een vast niet toevallige verwijzing naar de bekende Inside-boeken die John Gunther in de jaren zestig publiceerde, Inside Europe Today en Inside South America. Ook in de methodiek die hij volgt, zet Elegant het destijds zeer succesrijke werk van Gunther voort. Hij mengt brokken recente en contemporaine geschiedenis die hij voor zijn betoog relevant acht, met interviews, beschrijvingen van ontmoetingen, wederwaardigheden, wetenswaardigheden en persoonlijke herinneringen en impressies tot journalistieke montage-artikelen die, in hoofdstukken gegroepeerd, de landen met een Pacific destiny portretteren. Behalve de al genoemde zijn dat: Maleisie, Indonesie, Australie, de Philippijnen, Thailand en Indo-China.

'BACKWATER'

Elegant kwam bijna veertig jaar geleden als jong correspondent naar het Verre Oosten en woonde gedurende die tijd ruim een kwart eeuw in Hong Kong, dat hij van een 'subtropical backwater' tot een van de meest dynamische steden ter wereld zag uitgroeien. Van Hong Kong uit volgde hij de turbulente gebeurtenissen in Mao-China met de Grote Proletarische Culturele Revolutie als onverbiddelijk hoogtepunt een tien jaar durend evenement van massa-hysterie en terreur, waarvan hij de wereldpolitieke betekenis achteraf hoger aanslaat dan die van de oorlog in Vietnam.

Om de Culturele Revolutie passend te kunnen verslaan, had Elegant een lijstje met superlatieven op zijn bureau liggen: 'Upheaval, cataclysm, maelstrom, eruption, even Gotterdammerung and Armageddon.' Maar pas in 1975, toen hij voor het eerst tot het land werd toegelaten, besefte hij dat al die termen ontoereikend waren geweest.

Het lijstje is nog in een ander opzicht onthullend voor Elegants werkwijze en taalgebruik. Hij schrijft 'journalese' (zoals de Anglo-Amerikaanse krantetaal met al haar cliches en conventies heet) van het zuiverste water. Nooit heeft iemand eens gewoon succes; hij/zij is onveranderlijk 'highly successful'. Een bezwaar van minder oppervlakkige aard is dat Elegants boek een zeer eenzijdig-Amerikaanse visie vertolkt. Natuurlijk, het is geschreven door een Amerikaan voor een Amerikaans publiek, maar dat iemand die overduidelijk prat gaat op zijn kennis van het Japans en Chinees en zijn journalistieke ervaring van tientallen jaren een boek schrijft dat er in de laatste instantie alleen op uit blijkt te zijn Amerikaanse economisch-politieke belangen te dienen, vond ik verbazingwekkend en storend.

Pacific Destiny mondt, na een groot aantal vriendelijk voortkabbelende hoofdstukken, uit in een anti-Japanse tirade die in felheid en schrilheid van toon aan een oorlogsverklaring doet denken. Japan, zegt Elegant, is, nu de Sovjet-Unie is bijgedraaid, het grootste politiek-economische probleem voor alle andere landen geworden ' en het zou morgen ook een militair probleem kunnen gaan vormen'. Japan is hard op weg naar een ' wereldwijde hegemonie zonder rekening te houden met Amerikaanse interessen', en veranderen de Britse eilanden in het kader van dit streven in 'een offshore basis voor zijn aanval op de EEG'.

Japan zal zich in zijn even zelfzuchtig als kortzichtig winstbejag niet laten remmen tot het het grootste deel van de menselijke en in de natuur aanwezige hulpbronnen heeft uitgeput en het zal zich niet laten afschrikken door de ecologische rampen die van dit gedrag het resultaat zijn. ' I am, candidly, not sure that Japan can be stopped short of disaster, ' schrijft Robert Elegant letterlijk en in zijn woorden krijgt het Japanse economische offensief de vervaarlijke proporties van een oorlog met zenuwgassen die 'omvangrijk lijden' veroorzaakt en die uitsluitend met 'heroieke maatregelen' kan worden beeindigd. Er is, in deze visie, maar een macht ter wereld die kan voorkomen dat Japan voortgaat met ' de verwoesting van het milieu en het aan reepjes scheuren van het systeem van de wereld-economie', een macht die, hoewel ernstig verzwakt, nog steeds voldoende gezag kan afdwingen om Japan tot andere inzichten en handelwijzen te bewegen.

Die macht is Amerika en Robert Elegant is zijn profeet. Dick van de Pol is journalist en bereisde het Verre Oosten

Pacific Destiny. Inside Asia Today

door Robert Elegant

533 blz., Hamish Hamilton 1990, f55,15(ISBN 0241127564