HET CEAUSESCU-SYNDROOM VAN DE MEDIA

De ontwikkelingen in Oost-Europa gingen vorig jaar zo snel, dat het inzicht in hoe en waarom daar nogal onder heeft geleden. Bovendien is in Tsjechoslowakije, de DDR, Bulgarije en Roemenie uit de veelal als 'revolutie' beschreven omwenteling een nieuwe politieke structuur naar boven gekomen, die in alle gevallen stoelt op nationaal zelfbewustzijn. En dat verdraagt zich slecht met de gedachte dat de Sovjet-Unie, deze gehate onderdrukker van zoveel decennia, de omwentelingen in Oost-Europa wellicht mede teweeg heeft gebracht, of zelfs actief heeft bevorderd.

Toch is die mogelijkheid geenszins uitgesloten. En dat geldt niet alleen voor Bulgarije, dat uit zijn politieke winterslaap werd gerukt door een paleisrevolutie, maar ook voor de andere genoemde landen. Zowel in de DDR als Tsjechoslowakije werd de volkswoede in eerste instantie opgewekt door selectieve en eenmalige toepassing van bruut geweld tegen demonstranten, waarna het veiligheidsapparaat zich vervolgens afzijdig hield om lijdelijk toe te zien hoe het politiek regime omver geworpen werd. Gezien de intense vervlechting van die veiligheidsdiensten met de Russische KGB lijkt het zeker niet overdreven, hier tot in zekere mate intrige te vermoeden.

Roemenie is een speciaal geval, ingewikkelder ook dan de andere, omdat in dit geval tegelijkertijd met de volksbeweging ook een binnenlandse poging tot staatsgreep plaatsvond. De beroemde videoband van de gang van zaken in het presidentieel paleis, luttele momenten na de vlucht van de dictator, heeft dat mijns insziens afdoende bewezen. Sindsdien wordt het politiek debat in Roemenie geplaagd door een nogal onvruchtbare discussie over de vraag 'staatsgreep of revolutie'. Beide, is vermoedelijk het juiste antwoord. Want de staatsgreep die was voorbereid heeft in ieder geval niet het geplande verloop gehad. Iets anders is, of die Roemeense revolutie niet vervolgens is verraden.

NONSENS

Fascinerend is in ieder geval dat de voorstelling van de Roemeense revolutie, zoals die in december door de media in de hele wereld werd geschilderd, met de vuilnisman kan worden meegegeven. Michel Castex, die voor het Franse persbureau AFP tijdens de omwenteling verantwoordelijk was voor de informatie uit Boekarest, beschrijft die voorstelling in zijn Un mensonge gros comme le siecle terecht als 'grote leugen'. De Roemeense revolutie was voor bijna de gehele westerse pers de alles overtreffende gebeurtenis in het aan sensatie welvoorziene jaar 1989, maar is althans in de toen opgedis-te vorm nonsens gebleken.

Aan de hand van zijn directe ervaringen als verslaggever beschrijft Castex de wijze waarop de verstrekte informatie tot stand kwam, met name hoe verdachte Oosteuropese media in het begin, toen westerse journalisten nog niet te plekke waren, met valse meldingen over massale slachtpartijen de toon hebben gezet voor een beeld, dat in die woelige dagen door de meeste Roemenen werd overgenomen.

Terwijl westerse verslaggevers aan de hand van hun eigen ervaringen geen directe bevestiging kregen van de beweerde massa-executies, slachtofferaantallen en veldslagen tussen Securitate-eenheden en legeronderdelen, kwam deze informatie wel keurig in hun bladen en programma's terecht. De pers was, kunnen we achteraf vaststellen, in de ban van wat je welhaast een psychose kan noemen: het regime van Ceausescu, deze enge man, moest en zou op bloedige wijze eindigen.

Het gaat, dit even ter herinnering, niet om details in de berichtgeving. De Arabische, Libische, Israelische terroristen van Ceausescu, de onderaardse gangen van Boekarest, het massagraf van vierduizend slachtoffers in Timisoara, het totale dodenaantal van zestigduizend, de verwoesting van het centrum van Sibiu het was allemaal niet waar. Maar ernstiger lijkt me dat we achteraf ook geen inzicht blijken te hebben gehad in het verloop van de revolutie c.q. staatsgreep. De Securitate heeft zich helemaal niet tot het uiterste verzet tegen de omwenteling, en wie in die dagen nu op wie schoot is onduidelijk.

Hoe zat het dan wel? Voor Castex is de zaak duidelijk: vanuit Moskou is door een desinformatiecampagne geprobeerd de Roemenen, wellicht als ondersteuning voor een staatsgreep, te laten opstaan tegen het Ceausescu-bewind. Hij beschrijft nogal fascinerend hoe dezelfde taktiek later zonder succes is toegepast in een poging de dictatuur in Albanie omver te werpen. Voor deze these bestaan zeker serieuze aanwijzingen, en ook schrijver dezes mag hem aan de borreltafel graag verdedigen. Maar dat geldt helaas voor veel stellingen, die de nog relatief duisterse wereld van de binnen- en buitenlandse taktiek en doelstellingen van het Kremlin betreffen.

Als historische verklaring is Castex' werk dus onbevredigend, wat voor een uit frustratie geschreven boutade niet verwonderlijk mag heten. Om echt te weten wat zich heeft afgespeeld zou je in Roemenie dus onderzoek moeten verrichten, en zouden betrokkenen aldaar min of meer de waarheid moeten vertellen. Maar juist dat gebeurt niet. De nieuwe machthebbers waren voor een deel op onduidelijke wijze betrokken bij de poging tot staatsgreep, en vrezen opening van zaken. Zij houden het op het beeld van de volksopstand, die immers als geen andere geeigend is als legitimatie voor autoritaire regimes te dienen. En als er al prominente 'samenzweerders' zijn die pretenderen een boekje open te doen, zoals laatste de heren Brucan en Militaru, dan blijken zij tezeer verwikkeld in afrekeningen met andere leden van de junta waaruit zij zijn gezet, om erg geloofwaardig te zijn. Het was trouwens aardig dat Brucan en Militaru, die in een Roemeense krant de these van de staatsgreep verdedigden, uitvoerig ingingen op Castex' boek, maar voornamelijk om hem in klassiek-stalinistische betoogtrant verdacht te maken.

De kritici van het huidige regime in Roemenie hebben al evenzeer moeilijkheden met de waarheid. Tenslotte zijn we in een latijns land, en de erkenning dat het Roemeense volk na het lijdelijk verdragen van zoveel dictatuur nu ook nog niet eens, of slechts ten dele voor de omverwerping van de dictatuur verantwoordelijk zou zijn dat gaat het incasseringsvermogen van het nationale zelfrespect ver te boven.

Castex' boek is niet zo'n goed boek. Ook als boutade wordt het nogal ontsierd door vertoon van zelfingenomenheid, zoals het uitvoerig citeren uit eigen werk. Maar toch vind ik dat het uitvoerige aandacht verdient, omdat het bij mijn weten uniek is: maar heel weinig journalisten hebben zich in zelfkritische zin met de 'Roemeense revolutie van 1989' beziggehouden. Een veelgehoorde klacht tegen journalisten is, dat hun neiging tot zelfkritiek meestal omgekeerd evenredig is aan hun macht een bepaald beeld of stemming te creeren.

De Roemeense omwenteling is wat dat betreft wel een heel sterk staaltje: wekenlang blijken krantelezers, televisiekijkers en radioluisteraars te zijn bediend met een sensationeel verhaal zonder weerga, dat achteraf als flauwekul is ontmaskerd. En je hoort er zelden nog iets over evenmin trouwens als over Roemenie, waar het zoals bekend heel slecht gaat met democratie en economie. Een bloedige revolutie, dat wil iedereen wel lezen, horen of zien. Uitzichtloosheid daarvoor bestaat beduidend minder belangstelling.