Roemenie tandenknarsend in schoktherapie

ROTTERDAM, 9 nov. Het heeft lang geduurd, maar het gebeurt uiteindelijk dan toch: ook Roemenie kiest, tandenknarsend maar noodgedwongen, voor de schoktherapie bij de sanering van zijn kaalgeslagen economie. Deze maand zijn de meeste prijzen geliberaliseerd en is de leu gedevalueerd. De komende tijd buigt het parlement zich over de privatiseringswet. Roemenie, aldus premier Petre Roman, staat voor het uur van de waarheid.

De economie van Roemenie is sinds januari in een vrije val geraakt. Dat leek toen, na tien jaar misere, nauwelijks mogelijk, maar het gebeurde wel. Romans eerste regering, die nog vooral bestond uit neo-communisten uit Ceausescu's centrale apparaat, leek niet bijzonder geporteerd voor rigoureuze hervormingen. President Iliescu grossierde in sceptische opmerkingen over de vrije markt en het Front van Nationale Redding en het parlement waren het in meerderheid roerend met hem eens.

Het gevolg was niet alleen een uitblijven van zinvol beleid, maar ook een soort collectieve verlamming. De Roemenen geloofden het wel, op de werkplek: niemand in de staatssector spande zich nog overmatig in, de arbeiders niet, de boeren evenmin. Het blad Romania Libera schreef nog vorige week: 'De premier gokt. De president bemiddelt. Wie wint? Niet wij. Wij verliezen. Wij verspillen tijd. Op het veld en in de fabriek. Waarom? Rijkdom is van iedereen en van niemand. Iedereen geeft zo weinig mogelijk en neemt zoveel mogelijk'.

Het resultaat: de vrije val. Roemenie viel ten prooi aan een capitalis mesauvage, waarin iedereen zo snel mogelijk rijk wilde worden, gebruikmakend van het gebrek aan regels en het teveel aan schaarsten. Er ontstond een vicieuze cirkel: men sjoemelde heel wat af op een bloeiende zwarte markt; dat leidde tot steeds meer irritatie bij het bewind, vooral bij Iliescu, wiens korzelige opmerkingen het vertrouwen ondergroeven dat het de regering ernst was bij de invoering van marktprincipes. En dat gebrek aan vertrouwen dat nog werd aangewakkerd door de politieke instabiliteit leidde weer tot nog meer activiteit in de grijze en zwarte sector. Intussen bleven de velden onbewerkt en stonden steeds meer machines stil.

In de eerste negen maanden van dit jaar daalden de produktie met een kwart, de arbeidsproduktiviteit met 22 procent, het nationaal inkomen met bijna dertig procent en werd 44 procent minder geinvesteerd dan een jaar geleden. De Roemenen verdienden fors meer meer dan 26 procent maar produceerden fors minder. De leu kwam steeds meer onder druk te staan. Stonden in januari tegenover elke leu nog produkten ter waarde van 19 bani, in oktober was dat nog maar tien bani. De export daalde met de helft en de import explodeerde, al voor de Golfcrisis: de Roemenen maakten van hun plotselinge vrijheid gebruik door zich eindelijk buitenlandse spulletjes aan te schaffen. Toen de Golfcrisis ook nog eens toesloeg kwamen 's lands planners eind september tot de onthutsende ontdekking dat alleen al die maand voor 121 miljoen roebel en 192 miljoen dollar meer was in- dan uitgevoerd.

Het was een onzacht ontwaken, voor de regering, en ze ging prompt over stag. Midden oktober ontvouwde Roman zijn nieuwe programma, waarvan de eerste maatregelen al op 1 november ingingen. De leu werd in waarde teruggebracht van 21 tot 35 lei per dollar (tegen 100 lei op de zwarte markt) en de prijzen werden vrijgelaten, behalve die van brood, vlees, melk, brandstof en het openbaar vervoer en de huren; de bescherming van de voedselprijzen vervalt in januari, want, aldus Roman, subsidies kan de regering zich niet meer veroorloven. Na januari worden alleen elektriciteit, openbaar vervoer en de huren nog gesubsidieerd. Kosten in 1991: 25 miljard lei.

Onder de andere aangekondigde maatregelen vallen wetsvoorstellen die voorzien in een privatisering van de helft van de staatsbedrijven binnen drie jaar. De bescherming van staatsbedrijven wordt gestaakt: alle eigendomsvormen zijn voor de wet gelijk en de subsidiering van verlieslijdende staatsbedrijven (kosten voor de schatkist in de eerste acht maanden van dit jaar: 171,3 miljard lei) is beeindigd. Er komt BTW, er komt een douanewet die voorziet in lage importtarieven, en er komen een loonliberalisering en een gematigd progressief belastingstelsel. Monopolies worden tot hun onvermijdelijke ontmanteling aanbanden gelegd door hen te verplichten hun prijzen in overleg met de regering te bepalen; pas als een produkt door drie verschillende producenten wordt gemaakt worden de prijzen in onderlinge concurrentie vastgesteld. De dienstensector wordt gestimuleerd, buitenlandse investeringen aangemoedigd; tot dusverre heeft het buitenland weinig belangstelling voor Roemenie getoond, vooral wegens het ontbreken van regels: de enige regel die aan duidelijkheid niets te wensen overliet, was het voor buitenlanders vigerende verbod op het bezit van grond of onroerend goed.

Om de gevolgen voor de bevolking te beperken komen er inkomenscompensaties: arbeiders krijgen 700 lei per maand meer (op een gemiddeld loon van 2500 lei), bejaarden 400 lei. Verder moet er een sociaal vangnet komen al weet voorlopig niemand hoe het er uit zal zien en hoe het moet worden gefinancierd.

Dat sociale vangnet is hard nodig, want veel verder kan de bevolking niet achteruit. De laagstbetaalden en de bejaarden moeten rondkomen van maandelijks resp. 60 en 40 dollar volgens de officiele koers (20 en 15 dollar volgens de onofficiele). Zij kunnen zich niet meer op de zwarte markt laten zien: daar worden westerse prijzen gerekend. Ook in hun normale winkels zijn ze snel klaar, want voor zover daar uberhaupt nog wat te vinden is, is het ook daar te duur. De meeste prijzen zijn op 1 november met 200 tot 300 procent gestegen en in menig gezin begint het boodschappenmandje de aanblik te bieden die het onder de laatste jaren van Ceausescu bood: er zit vooral lucht in.

Geen wonder dat Romans plannen met hoon zijn ontvangen, door de vakbonden, de oppositie en de media, zelfs die die het Front steunen. De premier werd verweten te weinig oog te hebben voor de sociale gevolgen van de prijsliberalisering en de Roemenen niet te hebben voorbereid op de schok.

Niettemin: ook de media het parlement en de vakbonden lopen hier wat achter is duidelijk dat er geen marges meer bestaan. Het gewoonlijk sterk Frontgezinde blad Azi: 'We worden armer. De slechtst denkbare bestuurder, de staat, houdt de lonen onder controle en laat de prijzen los. We moeten tandenknarsend pogen dit drama te boven te komen'. Het blad Tineretul Liber: 'We moeten ons aan de reddingboei vastklampen tot onze handen er pijn van doen'. Romania Libera concludeerde: 'We hebben nu de keus: degenen die geloven in de mogelijkheid dat het individu het lot in eigen handen neemt moeten afscheid nemen van hun ongeneeslijke partners'.

Roman lijkt inmiddels na zoveel maanden van schipperen niet meer te vermurwen. Hij uitte zich deze week tegenover de Frankfurter Allgemeine voor het eerst zowaar optimistisch: met de landbouw gaat het sinds september de goede kant uit, de boeren produceren tegen fatsoenlijke prijzen. Langzaam komt ook een particuliere handelssector van de grond die samen met de verwachte buitenlandse investeerders een voortrekkersrol kan spelen. Maar de weg is nog lang, ook dat wilde Roman wel toegeven. 'We hebben geen managers, laat staan goede managers.' De Roemenen, aldus Roman, zijn het denkenverleerd.