Polen krijgen meer dan ze hadden verwacht; Bondskanselier Kohl komt Mazowiecki in topoverleg tegemoet

WARSCHAU, 9 nov. Bondskanselier Helmut Kohl heeft de Poolse premier Tadeusz Mazowiecki gisteren in Frankfurt/ Oder toegezegd dat Duitsland het grensverdrag met Polen nog deze maand ondertekent. In Poolse regeringskringen en de media is zeer verheugd op de concessie van Kohl gereageerd.

Deze wordt gezien als een diplomatieke doorbraak en als impliciete steun voor premier Mazowiecki, tevens kandidaat voor het presidentschap bij de verkiezingen van 25 november.

Het grensverdrag wordt eind februari geratificeerd door de Bondsdag en de Sejm, samen met een samenwerkingsverdrag waarover de onderhandelingen deze maand beginnen. Duitsland zal helpen bij de bouw van een autosnelweg tussen Berlijn en Warschau, een afstand van bijna 600 kilometer. Aan de renovatie van het traject tussen Berlijn en Frankfurt/Oder wordt al gewerkt. De visumplicht voor Polen wordt wellicht voor het einde van het jaar ingetrokken. Duitsland heeft verder beloofd vaart te zetten achter een fonds dat Poolse oorlogsslachtoffers 30.000 gevangenen uit concentratiekampen en 600.000 dwangarbeiders gedeeltelijk zal compenseren.

Het topoverleg tussen Kohl en Mazowiecki, een dag voordat Sovjetleider Michail Gorbatsjov Duitsland bezoekt om een verdrag over onderlinge samenwerking te ondertekenen, heeft meer opgeleverd dan in Polen werd verwacht. De onderhandelingen over het grensverdrag werden eind vorige maand afgerond, terwijl die over een samenwerkingsakkoord nog moesten beginnen. De Duitse regering liet daarop weten dat het grensverdrag pas zou worden ondertekend als het samenwerkingsakkoord waarin tevens de positie van de Duitse minderheid in Polen moet worden geregeld ook klaar zou zijn. Polen was verbolgen over deze koppeling, omdat Duitsland volgens het vier-plus-twee-verdrag de grens met Polen 'zo snel mogelijk moest erkennen'. Dat akkoord resulteerde immers in een Duitse erkenning van de Oder-Neisse grens 'als prijs voor de Duitse eenheid'.

Kohl en Mazowiecki staat beiden voor verkiezingen. Op 25 november gaan de Polen naar de stembus, en de Duitsers op 2 december. Mazowiecki kan met het grensverdrag de Poolse kiezers voorhouden dat zijn 'rustige en diplomatieke werkwijze' tot concrete resultaten leiden. En Mazowiecki heeft zulke argumenten nodig omdat zijn belangrijkste rivaal, Lech Walesa, bij de opiniepeilingen nog altijd de eerste plaats inneemt. De Duitse regering heeft daarnaast alle reden om de Poolse premier een steuntje in de rug te geven. De impulsieve Walesa heeft al herhaaldelijk anti-Duitse geluiden laten horen en Bonn zit niet te wachten op een onberekenbare president bij de oosterburen. Kohl heeft gisteren de koers flink bijgesteld en daarmee de Duitse conservatieven, die een koppeling wilden tussen de twee verdragen, voor het hoofd gestoten.

In tegenstelling tot Mazowiecki heeft Kohl veel betere kansen bij de komende verkiezingen. Als kanselier van de eenheid heeft hij de zege al bijna op zaken een concessie aan Warschau zal hem niet al te veel politieke schade opleveren. Hij kan er immers altijd op wijzen dat het Pools-Duitse grensverdrag een juridische verplichting was waarmee de Duitse eenheid mogelijk werd.

Dit verdrag wordt in februari geratificeerd, omdat de Duitsers eerst een Bondsdag kiezen die het hele Duitsland vertegenwoordigt, terwijl de Sejm ook nog opnieuw moet worden gekozen. In het Poolse parlement stamt 65 procent van de leden nog uit de tijd van het oude regime en is niet meer dan 35 procent van de leden vrij gekozen. Begin volgend jaar houdt Polen zijn eerste volledig vrije parlementsverkiezingen sinds de oorlog, en slechts die 'democratische Sejm' is volgens Kohl en Mazowiecki gemachtigd het grensakkoord teratificeren.

Volgens het opgestelde tijdschema moeten de onderhandelingen over het samenwerkingsverdrag in januari worden afgesloten. Bij deze besprekingen komt de netelige kwestie van de Duitse minderheid in Polen aan de orde. Duitsland wil de status van de naar schatting 200.000 Poolse Duitsers in dat verdrag regelen, omdat velen van hen op basis van de Duitse grondwet nog altijd aanspraak kunnen maken op de Duitse nationaliteit. De Duitse minderheid, druk doende zich te organiseren, eist voor haar leden de dubbele nationaliteit: de Poolse en Duitse.

Mede als gebaar naar de 'Bund der Vertriebenen' wil Bonn de rechtspositie van de minderheid in het samenwerkingsverdrag regelen. Warschau wijst dit idee resoluut van de hand en zegt dat de positie van de Duitse minderheid in Polen, net als die van alle andere minderheden, een binnenlandse zaak is. Polen is eventueel bereid enkele regels in het verdrag op te nemen waarin wordt gesteld dat de Duitse minderheid 'een positie zal krijgen die overeenkomt met de criteria van internationaal recht'.

De Duitse minderheid heeft vorig jaar, na de eerste ontmoeting tussen Kohl en Mazowiecki, culturele rechten gekregen die haar in staat stelt haar 'taal en tradities' te onderhouden. Het overleg tussen de beide staatslieden verliep toen, precies een jaar geleden, stroef en ging gepaard met veel irritaties. Bovendien ging Kohl vroegtijdig terug naar Duitsland omdat de Muur in Berlijn was gevallen.

In de praktijk wil het nog niet vlotten met de culturele rechten. De bureaucratie werkt de Poolse Duitsers in Silezie flink tegen, en de aanschaf van Duitse leerboeken en de oprichting van Duitstalige scholen stuit op grote problemen. De Polen blijven de Duitse minderheid vijandig gezind. Zij vrezen dat de minderheid politieke rechten nastreeft, zoals de oprichting van een Duitse partij, die op den duur aanhechting van Silezie bij Duitsland zal bepleiten. De hereniging van Duitsland is in Polen met veel argwaan ontvangen. De dag na de hereniging kregen de Polen al direct te maken met een visumplicht voor Duitsland, ook voor het voormalige DDR-gebied, en zij voelden zich toen 'ausgegrenzt'.

De argwaan tegen Duitsland zit bij de Polen diep. Volgens recente opiniepeilingen denkt ruim de helft van de Polen dat Duitsland een gevaar voor hun land zal worden, en tweederde van de Polen gelooft dat er een 'onoverbrugbare kloof' bestaat tussen Duitsers en Polen. Het wantrouwen wordt niet alleen gekoesterd door de bevolking, ook in regeringskringen is menbang voor de macht van het Duitse kapitaal. President Jaruzelski heeft nog onlangs een veto uitgesproken over een wetsvoorstel dat de verkoop van land aan buitenlanders mogelijk maakte. Jaruzelski vreest dat Duitsers massaal land zullen kopen dat na de oorlog Pools grondgebied is geworden. Maar bij de, soms irrationele, angst voor Duitsland ziet Polen zich ook voor een pijnlijk dilemma geplaatst: Duitsland krijgt weliswaar invloed via de D-mark, maar zonder die D-mark kan de Poolse economie zich niet ontwikkelen. Het samenwerkingsverdrag en de autosnelweg Berlijn-Warschau moeten deze angsten wegnemen. Polen moet er op deze manier van worden overtuigd dat het zijn lot kan verbeteren met de D-mark en met Duitsland.

    • Derk-Jan Eppink