Opkomst homeopathie bezorgt VSM groei; Een rondgang door het bedrijf wekt niet de indruk dat er een alternatief produkt wordt vervaardigd.

ALKMAAR, 9 nov. Bij de inrichting van het Alkmaarse industrieterrein Beverkoog werd al rekening gehouden met VSM, fabrikant van homeopathische en kruidengeneesmiddelen. Waar VSM zich zou vestigen is het terrein niet opgespoten met zeezand, maar werd de oorspronkelijke veenlaag afgegraven en, nadat een tussenlaag was aangebracht, weer teruggelegd. VSM haalt 80 procent van haar plantaardige grondstoffen uit eigen kruidentuin.

Niet bekend

VSM is onderdeel van het Duitse familiebedrijf Dr. Willmar Schwabe Arzneimittel, gevestigd in Karlsruhe. Grondlegger Willmar Schwabe dreef in de tweede helft van de vorige eeuw een apotheek in Leipzig. Een nieuw middel op basis van bladeren van de ginkgoboom verschafte Schwabe de financiele basis voor expansie.

In 1899 begon de Zaandamse apotheker Van Dijk de import van Schwabes middelen. Zijn bedrijf werd in 1910 een Nederlands filiaal van Schwabe, waar ook werd geproduceerd. Omstreeks die tijd begon in Den Haag apotheek Voorhoeve met de produktie van homeopathische geneesmiddelen. Schwabes Nederlandse vestiging werd na de Tweede Wereldoorlog als vijandelijk bezit geconfisqueerd.

Uit een fusie tussen Schwabe Nederland en apotheek Voorhoeve ontstond in 1965 VSM. VSM, wat staat voor Voorhoeve-Schwabe-merk, bestaat dit jaar dus 25 jaar. Enkele jaren later kocht de familie Schwabe het oude familiebezit terug.

De eerste directeur van VSM was drs. J. L. Fontijn. Hij veranderde de grote apotheek, waar kleine series geneesmiddelen op ambachtelijke (in de apotheek heet dat: magistrale) wijze werden bereid, in een bedrijf waarin ook serieproduktie gebeurt. Fontijn heeft sterk aan de verspreiding van de homeopathie bijgedragen. Hij reisde langs huisartsen en gaf lezingen aan medische en farmaceutische studenten.

Tegenwoordig heeft VSM drie artsenbezoekers, een PR-afdeling die ook publieksvoorlichting geeft en zeven vertegenwoordigers die drogisterijen en apotheken bezoeken. Fontijn probeert nu regels voor produktiekwaliteit en registratieprocedures van homeopathische middelen op nationaal en Europees niveau ingevoerd te krijgen.

De huidige directievoorzitter, F. Bech, begon in 1983 bij VSM en heeft een commerciele achtergrond. Hij werd opgeleid aan Nijenrode en werkte eerder in de papierexport, bij een smaak- en geurstoffenfabriek en in de wasmiddelenindustrie. Met zijn functie bij VSM zet Bech in zekere zin een familietraditie voort. Hij is apothekerszoon.

Homeopathie is gebaseerd op het similiaprincipe: het gelijke wordt met het gelijkende genezen. Een ziekte, zo is de gedachte die door de Duitse arts Samuel Hahnemann (1755-1843) is gesystematiseerd, kan worden bestreden met een stof die bij gezonde mensen dezelfde verschijnselen veroorzaakt als bij een zieke te zien zijn. Om de ziekte te bestrijden moet de patient een geschikte verdunning van de verschijnselenverwekkende stof innemen. Naarmate de ziekte ernstiger is, moet de stof meer verdund zijn. Volgens homeopaten is het effect dan groter zij spreken dan ook niet van verdunnen maar van potentieren. Hoe hoger de potentiering, hoe sterker de werking van het middel.

Soms is er zo sterk verdund dat er natuurwetenschappelijk gezien geen moleculen van de actieve stof meer aanwezig zijn in de tien druppels die een patient als genezende dosis inneemt. Op grond van de huidige natuurwetenschappelijke kennis kan een homeopathisch middel dan alleen maar een placebo-effect hebben. Homeopathische artsen rapporteren resultaten en zoeken de verklaring in mechanismen die in de natuurwetenschappen voor onwaarschijnlijk worden gehouden. De patienten zeggen baat te hebben bij de middelen en maken zich niet druk om het werkingsmechanisme.

Het potentieren gebeurt stapsgewijs en volgens nauwkeurig beschreven procedures. De meeste homeopathische middelen worden in reeksen van 1 op 10 verdund. Die potentieringswijze wordt aangeduid met D, van decimaal. D3 achter een naam op een etiket van een homeopathisch geneesmiddel betekent dat er drie achtereenvolgende potentieringen van 1 op 10 hebben plaatsgevonden. Na iedere verdunning moet er worden geschud. Hahnemann schrijft voor dat dat met de hand moet gebeuren, waarbij de fles op een boek wordt gestoten. Bij VSM is de handeling nagebootst in zelf ontworpen schudmachines.

VSM heeft ongeveer 30.000 preparaten in haar catalogus staan. Het zijn er zoveel omdat van een beperkt aantal oertincturen, aftreksels van planten op een alcohol-watermengsel of oplossingen van anorganische zouten, een hele reeks verschillende potenties verkrijgbaar is. Ongeveer 3000 produkten zorgen voor 85 procent van de omzet. Ze worden gemaakt in series van meer dan duizend flesjes, potjes met pillen, of tubes met creme. Alle andere middelen worden op de recepteerafdeling, die eruit ziet als een grote apotheek zonder toonbank en kassa, op bestelling gemaakt.

Een rondgang door het bedrijf wekt niet de indruk dat er een alternatief produkt wordt vervaardigd. De regels voor Good Manufacturing Practice, die in de farmaceutische industrie verplicht zijn, gelden ook voor VSM. De produktieruimten zijn met doorgangssluizen van de buitenwereld afgesloten. De potentieer-, verwrijf- en tabletteermachines, de zalfmengers en de afvulapparatuur voor flesjes, potjes en tubes worden bediend door witgejaste en bemutste mensen. De bereiding is volledig geprotocolleerd, van iedere produktieserie is achteraf na te gaan welke grondstoffen zijn gebruikt, wie haar heeft gemaakt en wie de voorgeschreven controles heeft uitgevoerd. De geneesmiddeleninspectie komt regelmatig op bezoek.

Van de afzet gaat 30 procent rechtstreeks naar drogisten en apotheken. De rest bereikt hetzelfde doel via groothandels. Ongeveer 60 procent wordt via de apotheek verkocht; 40 procent vanuit drogisterijen. Bech: 'Dat geeft ongeveer de verdeling aan tussen wat in de vrije verkoop omgaat en wat op recept wordt verstrekt.'

De homeopathie kwam onlangs in het nieuws omdat staatssecretaris Simons de ziekenfondsraad om advies vroeg over de vergoeding van homeopathische zelfzorgmiddelen door de ziekenfondsen. VSM heeft er geen bezwaar tegen als de lijst met middelen die worden vergoed korter wordt en alleen de preparaten die op voorschrift worden geleverd erop blijven.

Hoewel VSM, behalve de tuin, veel op een gewoon bedrijf lijkt, kent de bedrijfsvoering toch enkele eigenaardigheden. VSM leverde tot voor kort jaarlijks duizenden liters alcohol aan de vuilverbrandingsinstallatie in Alkmaar. Tegenwoordig gaat dit produktie-afval naar een fabrikant die er een nuttiger gebruik van maakt. Dit bijzondere bedrijfsafval is een resultaat van het potentieren. Een zesstapsverdunning zou, uitgaande van 10 milliliter oertinctuur, 10.000 liter produkt opleveren als alle grondstof zou worden gebruikt. Maar op die schaal werkt VSM niet. Daarom verandert na de eerste potentieringsstappen soms 90 procent van het tussenprodukt plotseling in bedrijfsafval.

Een ander zichtbaar gevolg van de minimale hoeveelheden actieve uitgangsstof waar de homeopathie mee werkt, is de inrichting van de tuin. Tijdens een wandeling door de tuin wijst Bech op perkjes van drie bij vijf meter, steeds beplant met een andere plantesoort: 'Kijk, dit zijn de produktie veldjes.' Als hij mijn verbaasde blik ziet vult hij aan: 'U moet niet vergeten dat we van sommige grondstoffen maar heel weinig nodig hebben.'

    • Wim Köhler