Flexovit vindt 'vierdaagse' demotiverend

Verschillende vakbonden willen in de komende onderhandelingen over collectieve arbeidsvoorwaarden verdere arbeidstijdverkorting aan de orde stellen, zo mogelijk in de vorm van een vierdaagse werkweek. Een 'ramp voor het land', zoals oud-premier Zijlstra meent, of 'een lonkend perspectief', zoals de vakcentrale FNV haar leden voorhoudt? De ervaringen bij een pionier.

EIBERGEN, 9 nov. De vierdaagse werkweek is voor de ongeveer 200 werknemers van Flexovit Produktie in Eibergen de gewoonste zaak van de wereld. De slijpschijvenfabriek was in 1984 het eerste bedrijf in Nederland dat op deze vorm van arbeidstijdverkorting overging. Het initiatief kwam van de directie, die de bedrijfstijd wilde verlengen. De directie heeft sindsdien heel wat bedenkingen gekregen, maar de werknemers laten zich de vierdaagse werkweek niet meer afnemen. Al hebben ook zij hun bezwaren.

Het had nog heel wat voeten in aarde voordat de werknemers in plaats van vijf maal acht, vier maal negen uur per week gingen werken. Ze waren bereid voor de vierdaagse werkweek de prijscompensatie voor 1983 en 1984 en een aantal vrije dagen in te leveren. Van de directie werd de garantie voor herbezetting van arbeidsplaatsen gevraagd. Toen die gegeven werd, kon het experiment van start.

Van de ene op de andere dag ging het nieuwe werkschema in. De 200 produktiewerkers van Flexovit beginnen sindsdien hun werkdagen 's ochtends om zeven uur en verlaten de fabriek pas tien uur later, om vijf uur. Tussen een en twee hebben zij een uur pauze. Die is express zo laat mogelijk gepland, zodat de middag korter lijkt. 'Dat is hard nodig', zegt produktiemedewerkster, tevens voorzitter van de ondernemingsraad, C. Ruesink-Van de Brink , 'want de dag is wel erg lang. Daarover klaagt ook iedereen. Na de middag raken we echt moe.'

De 'vrije dag' wordt door groepen werknemers in een vast schema opgenomen. Elke week verspringt hij een dag. Op een bepaald moment hebben de Eibergenaren daardoor een 'weekeinde' van vier dagen. 'Dat lijkt aantrekkelijk', zegt Ruesink-Van de Brink, 'maar de meesten vinden dat helemaal niet prettig. Het betekent namelijk ook dat ze daarna vier dagen achter elkaar moeten werken. En dat is iets waar ze erg tegenop zien.'

'Die vier maal tien uur is voor iedereen te veel', weet ook secretaris J. Markink van de ondernemingsraad. 'Daar probeert men door het ruilen van dagen vaak onderuit te komen.' Wie vier dagen achter elkaar tien uur in touw is, heeft thuis geen puf meer om nog klussen te doen, de tuin in te gaan of te sporten, weten beide ondernemingsraadsleden uit ervaring. Deze activiteiten bewaart de Flexovit-werknemer dan ook voor zijn extra vrije dag, die inmiddels zo'n verworven recht is dat men zeker weet dat van terugdraaien 'geen sprake kan zijn'.

Bedrijfsdirecteur ir. R. Boerdijk zal daar ook geen pogingen toe onder nemen, laat hij weten. Hij heeft sinds 1984 het een en ander 'bijgeleerd' en wekt de indruk zich nu wel twee keer te bedenken voordat hij weer tot de invoering van de vierdaagse werkweek zou overgaan. 'Laat ik het zo zeggen: Ik gun het de mensen, maar het geeft in bijna niet op te lossen problemen. Ik sta alleen achter de vierdaagse wanneer het werk betreft dat geen enkele binding heeft met degenen die het uitvoeren. Bij al het andere werk raad ik het af.'

Bij Flexovit werken staf en administratief personeel dan ook normaal vijf dagen. Volgens de directeur heeft de vierdaagse werkweek 'een desastreuze invloed op de binding' van de werknemers met het bedrijf. Ze hebben geen vaste machine en geen vaste werkplek meer. Ze moeten of een collega vervangen of ze worden zelf vervangen. Bovendien hebben ze slechts drie van de vijf dagen contact met hun directe chef, die immers ook vier dagen werkt. Wat weer een extra probleem is, want ook de chef moet vervanging hebben. Dat patroon werkt demotiverend, zegt Boerdijk. 'Het komt voor dat iemand na het weekeinde een dag werkt en dinsdags al weer vrij heeft.'

De cijfers van het ziekteverzuim spreken volgens Boerdijk boekdelen. Het verzuim is in de produktieafdelingen, na een sterke daling direct na invoering van de vierdaagse werkweek, 'gigantisch toegenomen'. Op de twee grootste afdelingen, de mengerij en de perszaal, worden percentages van ongeveer 15 procent gehaald. Dat is, zelfs met inachtneming van de zware arbeidsomstandigheden op die afdelingen, te hoog. Men probeert nu de 'anonimiteit' van de werknemer te verminderen door op de produktieafdelingen met kleine vaste groepen te werken, waarin iedereen toch in zekere zin een eigen plek heeft.

Er zijn afdelingen waar men uiteindelijk van de vierdaagse werkweek is afgestapt. Zo bleek het systeem voor de technische dienst van Flexoviton werkbaar. 'Een ramp was het. Je kon nog geen teambespreking houden. Altijd was er wel iemand weg. Je kon geen project behoorlijk aanpakken.' Voor sommige andere afdelingen is de invoering niet eens overwogen. 'Voor mensen die in teamverband moeten werken gaat het eenvoudig niet. Voor inkoop en verkoop geldt hetzelfde. Dat begrijpen de leveranciers toch niet. Het is niet doorzichtig. Om de haverklap is er iemand niet.'

Boerdijk acht slechts een bepaalde categorie werknemers geschikt voor de 'vierdaagse'. Maar hij wil niet ontkennen dat deze vorm van arbeidstijdverkorting voor het bedrijf zelf profijtelijk is. De produktietijd is door de maatregel immers op relatief goedkope wijze verlengd, van 40 naar 45 uur per week. 'Voor een bedrijf dat groeide, als het onze, was het niet moeilijk om aan de herbezetting te voldoen. Dat scheelt.'

Van werknemerszijde is men van oordeel dat de eigenaren meer van de 'vierdaagse' profiteren dan de werkvloer. 'De teruggang naar 36 uur hebben de werknemers zelf betaald', zegt OR-voorzitter Ruesink-Van de Brink, doelend op de ingeleverde prijscompensatie en vrije dagen. 'De revenuen zijn aan het bedrijf ten goede gekomen. We willen nu wel eens wat terugzien.'

Tijdens de onderhandelingen over een nieuwe collectieve arbeidsovereenkomst is afgelopen zomer voor het eerst in al die jaren een dag gestaakt. De actie resulteerde in zes procent loonsverhoging over twee jaar en een extra vrije dag. Boerdijk, wat zuur: 'De 36 uur zijn een verworven recht. Nu eisen ze meer vakantiedagen omdat de buren die ook hebben. Straks zie je ze helemaal nooit meer op hun werk'.

    • Frank Poorthuis