Dubcek ziet bedreiging in nationalisme

ROTTERDAM, 9 nov. De pogingen van de Tsjechoslowaken om weer 'een waardig lid van de gemeenschap van democratische Europese naties' te worden, worden bedreigd door een aantal 'destructieve fenomenen' waarvan het nationalisme en de roep om wraak de belangrijkste zijn. Dat zei Alexander Dubcek, de voorzitter van het parlement van Tsjechoslowakije en tijdens de Praagse Lente van 1968 partijleider, gisteren tijdens de dies natalis van de Erasmus Universiteit in Rotterdam.

Dubcek, die gisteren zijn tweedaagse bezoek aan Nederland afsloot, zei dat het stalinisme in Tsjechoslowakije 'al het menselijke in de mens heeft verwoest' en dat zijn eigen pogingen om dat proces in 1968 een halt toe te roepen stukliepen op 'de machtsambities van vooral Sovjet-neostalinisten'. Een jaar geleden, aldus Dubcek, werd op vreedzame wijze een eind gemaakt aan de twintig jaar van 'meedogenloze vervolging en totalitaire overheersing' die volgden op de invasie van zijn land in augustus 1968.

Tsjechoslowakije staat nu voor een nieuwe historische uitdaging: de opbouw van een democratie. Volgens de voormalige partijleider is daarbij de vestiging van een markteconomie weliswaar een eerste prioriteit, maar geen doel op zichzelf: 'We moeten onze redding niet alleen zien in de markt.' Het gaat er ook niet om de zittende nomenklatoera te vervangen door beschikbare specialisten; daarnaast is de formulering van een breed sociaal programma nodig, om de negatieve gevolgen van de economische transformatie op te vangen.

Volgens Dubcek moet de overgang naar de markteconomie 'niet langzaam, maar wel zeer voorzichtig' verlopen, om het succes van de hervormingen niet in gevaar te brengen. Dat 'sommige procedures niet corresponderen met ideale patronen die in de handboeken voorkomen' vindt Dubcek geen bezwaar. De Tsjechoslowaakse samenleving is ineffectief, ontbeert interne dynamiek enlijdt aan een trauma dat voortkomt uit de vergelijkingen met de ontwikkelde Westeuropese economie. Als bij de transformatie niet voorzichtig te werk wordt gegaan, zo stelde hij, krijgen 'destructieve elementen' een kans. Bij het belangrijkste van die elementen, het nationalistisch separatisme, noemde Dubcek overigens de Slowaken niet met name. De Slowaken hebben de afgelopen maanden steeds luider geroepen om een vergroting van hun autonomie en soms zelfs om een onafhankelijk Slowakije.

Andere negatieve verschijnselen zijn volgens Dubcek de roep om een 'eenzijdige terugkeer naar het verleden, het zoeken naar zondebokken en het verlangen naar wraak'. Hij sprak van natuurlijke verschijnselen die een rol spelen 'nu we de weg van de hervormingen zijn ingeslagen en nog geen positieve resultaten ontwaren'. 'Wat we nodig hebben is een positief, begrijpelijk programma dat door de bevolking wordt gesteund, waarvoor zij zich verenigt en mobiliseert en waarvoor zij bereid is offers te brengen, in de wetenschap dat het uiteindelijk hun leven verbetert', aldus Dubcek.