De vogels zijn wanhopig; Twee schilders over de natuur

Steeds meer jonge kunstenaars schilderen weer landschappen. Ze roepen veel weerstand op. Ook de schilderijen van de Duitse Alice Stepanek en de Brit Steven Maslin, twee voorlopers van de nieuwe landschapsschilderkunst, worden door sommige critici als reactionair beschouwd. Hun landschappen zijn nu te zien in Amsterdam en Rotterdam. 'Ons probleem is het tegenstelde van dat van de avant-gardeschilders.'

Stepanek/Maslin: The Nightingale Lesson in galerie The Living Room, Laurierstraat 70. T/m 5 dec., di. t/m za. 14-18u. Hun werk is ook t/m 25 nov.te zien in een groepstentoonstelling over landschapskunst in Kunstcentrum Witte de With, Witte de Withstraat 50. Di. t/m zo. 11-18u.

De Duitse Alice Stepanek (1954) en de Brit Steven Maslin (1959) behoren tot de voorlopers van de nieuwe landschapsschilderkunst. Ze vormen een schildersduo en wonen en werken in Keulen. Voordat de afgelopen twee jaar meer schilders zich tot 'de natuur' wendden en de abstracte schilderkunst afzwoeren (zoals in ons land Peter Klashorst, Bart Domburg en Jurriaan van Hall), presenteerden zij al schilderijen van dromerige, zondoorschoten boslandschappen, in mysterieuze nevels gehulde bergtoppen en met liefde gepenseelde bloemen en planten. Om die schilderijen af te doen als 'burgerlijk', 'reactionair' en 'arcadische kitschtaferelen', zoals Janneke Wesseling onlangs in het CS van 26 oktober deed, lijkt mij iets te kras. De schilderijen van het Duits-Britse duo tonen een nieuwe (of hernieuwde) gevoeligheid van de kunstenaars voor de ons omringende wereld en zijn intrigerend en raadselachtig.

Stepanek en Maslin willen meer dan alleen maar plaatjes maken die het oog plezieren, zo bleek uit het vraaggesprek dat ik vorige week met hen had in de Amsterdamse galerie The Living Room waar ze bezig waren met de voorbereiding van hun nieuwe expositie. Hun werk is deze maand ook nog te zien op de tentoonstelling van tien jonge landschapsschilders in het Rotterdamse kunstcentrum Witte de With.

Jullie werk roept veel weerstand op. Romantische natuurtaferelen schilderen wordt niet beschouwd als een stap vooruit in de moderne kunst.

Alice Stepanek: 'Die kritiek krijgen we steevast uit kringen van de gevestigde moderne kunstwereld. Het is niet nieuw en vooruitstrevend genoeg wat wij doen, onze schilderijen zijn te begrijpelijk voor het grote publiek: je kunt zien dat het over bomen, planten en de natuur gaat. Eigenlijk is ons probleem omgekeerd aan dat van alle zogenaamde vooruitstrevende avant-garde kunstenaars. Die willen het 'domme' grote publiek, dat hun werk niet begrijpt, schokken en wakker schudden. Alleen een groepje ingewijde kunstkenners kan hun ingewikkelde abstracties volgen.

'Bij ons is dat precies andersom. Het publiek begrijpt onze kunst wel. Men vindt het in ieder geval vaak mooi, begrijpt onze aandacht en fascinatie voor de natuur. Wij gaan er van uit dat we net zo simpel of slim zijn als de beschouwers van ons werk. We stellen ons bescheiden en kwetsbaar op. Rotsvaste idealen hebben we niet. We zien onszelf niet als voorhoede. Wij shockeren de gevestigde kunstwereld blijkbaar. Wij moeten bij de kunst-incrowd juist strijden om begrip te krijgen.'

Steven Maslin: 'Het begon zo mooi, de moderne beweging in de kunst, begin deze eeuw, met bijvoorbeeld de Futuristen die de vooruitgang en de schoonheid van de machine vereerden. De avant-garde had prachtige idealen. Maar wat is er van al die vooruitstrevende gedachten geworden? Die idealen hebben nachtmerries opgeleverd. Het heronderzoek van de natuurschilderkunst, zoals wij dat doen, dat beschouw ik als vooruitgang.

'En wat stelt de vooruitgang van avant-gardekunstenaars tegenwoordig nog voor? Wat voor nieuws doen zij dan? Ik heb het gevoel dat zij altijd een paar passen achter de ontwikkelingen van de populaire cultuur aan sukkelen. Alles wat Jeff Koons doet heeft Michael Jackson al eerder en op grotere schaal gedaan, om maar een voorbeeld te noemen.'

En jullie, lopen jullie voor of achter bij de populaire cultuur?

Alice Stepanek: 'Ik heb de indruk dat wij er midden in zitten. En tot onze verbazing blijken de afgelopen twee jaren meer jonge kunstenaars onze sensibiliteit voor de natuur te delen.'

Hoe verklaren jullie die plotselinge terugkeer naar de natuur onder kunstenaars?

Alice Stepanek: 'De natuur is interessanter dan de dingen die mensen maken. Die zijn nogal vervelend. Wij waren daar acht jaar geleden al van overtuigd. Toen ik op de kunstacademie studeerde was het louter minimale kunst wat de klok sloeg. Het was de dictatuur van de moderne kunst. Dat ik naar de natuur wilde tekenen, werd als rebels en belachelijk beschouwd.

'Er is de laatste tijd sprake van een omslag in het denken van jonge kunstenaars. Ze moeten aldoor maar iets nieuws verzinnen. Dat hangt ze de keel uit. Er is langzamerhand meer kunst dan natuur in onze wereld. Sommige kunstenaars zien in dat de natuur boeiender is dan wat de mens voortbrengt. Ze ontdekken dat de natuur avontuurlijker, verrassender is. Vol geheimen. Dat de natuur een spiegel van de ziel kan zijn.

'Ik beschouw de abstracte kunst als een bekrompen geloof, een kerk, waarin alleen nog maar door mensen gemaakte voortbrengselen vereerd worden. Waarin de machine wordt aanbeden, waarin de mens boven alles wordt gesteld. De abstracte kunst, de kunst van de zogenaamde vooruitgang is wat mij betreft volkomen vastgelopen in pretenties en formele vraagstukken. Al het spirituele dat aanvankelijk in de ontwikkeling van de die kunst zat, is verdwenen. Het contact in die kunst met wat ons als mensen omringt, de natuur, is volledig verloren gegaan. Dat is wat wij met onze kunst willen bereiken: dat mensen zich weer meer bewust worden van wat ons omringt.'

Hebben jullie niet het gevoel dat plotseling meer jonge kunstenaars naar de natuur gaan schilderen omdat het in de mode is, een nieuwe, oppervlakkige trend?

Steven Maslin: 'Ik weet het niet. Ik ken de meeste van die kunstenaars niet. Maar van mensen die ik wel ken, zoals Peter Klashorst, weet ik dat het serieus is. Ik vind het interessant wat hij doet, en heb veel met hem gepraat. En Dokoupil, die de expositie van tien jonge landschapsschilders in Witte de With heeft samengesteld, is een geval apart. Hij interesseert zich voor iedere nieuwe ontwikkeling, springt van het ene naar het andere. Op de expositie in Witte de With toont hij hoe je als kunstenaar op verschillende manieren werkt met de natuur.'

Leven jullie ook milieubewust, een met de natuur?

Alice Stepanek: 'Voorzover dat mogelijk is in een stad als Keulen wel. We kopen als dat kan verantwoorde produkten. We hebben in ons atelier heel veel planten en vrij rondvliegende vogels. We hebben geen verwarming, dus we leven dicht bij de natuur met de seizoenen mee. We wandelen veel, en schetsen buiten. Tijdens een verblijf op Tenerife zijn we ook buiten gaan schilderen.

'We zien het mooie, het schone van de natuur, maar we zien ook de andere kant. Het verwijt dat wij alleen maar zoete paradijselijke plaatjes maken, gaat daarom ook niet op. Als je dicht bij de natuur probeert te leven, zoals wij, merk je juist dat er veel ellende is. Je kunt bijvoorbeeld aan de vogels in de stad horen dat ze wanhopig zijn. Als je tenminste de taal van de vogels verstaat.'

En die taal verstaan jullie?

Alice Stepanek: 'Ja. Uit het gedrag van individuele vogels kun je opmaken dat ze soms wanhopig zijn. Het evenwicht is verstoord en er is te weinig voedsel.'

Toch lijkt jullie in jullie schilderijen meer oog te hebben voor het poetisch een idyllische in de natuur dan voor de ellende en de wanhoop.

Steven Maslin: 'We hebben een heel sombere en pessimistische periode gehad. Nu verschilt onze stemming van dag tot dag. Ons werk is niet pessimistisch, hooguit melancholisch. Wij combineren de Britse en Duitse romantiek in ons werk. Ik bewonder het poetische en melancholische in het werk van Turner en de prerafaelieten. En Alice heeft meer de Duits naturalistisch-romantische neiging om ieder plantje grondig te bestuderen en te tekenen. En we zien ook de schoonheid van het verval. Als we de kans krijgen gaan we naar Oost-Duitsland om daar oude fabrieken te tekenen die plotseling prachtig nutteloos geworden zijn.'

Alice Stepanek: 'Als kunstenaars zoeken wij de schoonheid in de natuur. Dat treft ons, dat beelden we ook uit. Niet voor niets heet onze expositie in The Living Room De les van de nachtegaal (The Nightingale Lesson). Daar zit schoonheid in, maar ook mysterie, en kwetsbaarheid. Dat zit ook in onswerk.'