Acteurs

Niet zolang geleden werd ik door een groepje acteurs gevraagd een paar scenes te schrijven voor een stuk dat nog moest worden bedacht. We maakten een afspraak voor wat politici tegenwoordig 'een orienterend gesprek' noemen, en een paar dagen later kwamen we bijeen in een koffiehuis.

Na enige tijd driftig georienteerd te hebben, vroeg ik de acteurs wat voor soort stuk hun voor ogen stond en ook of zij enig vooropgezet idee had denomtrent hun eigen rol daarin. De antwoorden gaven mij de stellige indruk dat het een avant-garde stuk moest worden.

De eerste acteur zei: 'Ik voel dat het stuk iets te maken heeft met de kleur paars. Ik zie heel duidelijk paars voor me.'

De tweede acteur zei: 'Ik wil op het toneel hoeven dragen. Geen schoenen, maar hoeven, dat weet ik heel zeker.' En de derde acteur zei: 'Het moet gaan over deze tijd, over iets waar we allemaal dagelijks mee worden geconfronteerd. Het moet gaan over reclame.'

Een tikje bezorgd ging ik naar huis, zette mij achter mijn machine en probeerde iets te verzinnen. Dat viel niet mee. Hoe combineer je drie dingen die niets met elkaar te maken hebben? Uit zand, vuur en water kun je glas fabriceren, maar zo'n vondst doe je maar eens in de vijfhonderd jaar. En over zoveel produktietijd beschik ik niet.

Dus bedacht ik het verhaal van een reclamejongen die het brengt tot paus. De reclamejongen is een vermomming van de duivel, waarmee ik een hoevige bokkepoot had geintroduceerd. Tevens had ik nu een combinatie gemaakt met de kleur paars, want paars is het symbool van de boete, de kerkelijke kleur waarmee de bisschop aangeeft dat hij bereid is zijn bloed te storten voor de kerk. Het was een flauw verhaaltje. Ik gooide het weg en vergat de volgende afspraak, een onvergeeflijke nalatigheid, want het lag niet aan de acteurs, hier had de schrijver gefaald.

Eigenlijk wil ik alleen maar aardige dingen over acteurs zeggen. Zij komen binnen en omhelzen je pontificaal. Ze zijn warm, instinctief en ze beschikken over een veelarmige, sociale intelligentie. Goede acteurs ruiken altijd naar zweet. Ze zijn van zachte was als het om verliefdheden gaat, maar van een bewonderenswaardig schokbeton als een of andere kwajongen weer een misselijke recensie heeft geschreven. Een goede acteur zegt uit trots dat hij niet kan imiteren, maar wacht tot hij aangeschoten is en bekijk hoe meesterlijk hij een collega neer kan zetten in al diens zwakheden.

Is bij een goede acteur alles gespeeld of alles echt? Een oude paradox, waar Diderot al over geschreven schijnt te hebben. Diderot vond dat een te groot inlevingsvermogen een goede acteursprestatie alleen maar in de weg staat en dat een werkelijk superieur acteur zich manifesteert in de gedaante van absolute gevoelloosheid. Wie John Gielgud voor zich ziet, is geneigd Diderot gelijk te geven. En het verbaasde mij dan ook niet dat het juist Gielgud was die onlangs in een interview verklaarde dat wij van het 'naturel' acteren geen cultus moeten maken. Zonder aanstellerij is acteren helemaal niet mogelijk, zei Gielgud.

Zelf zag ik eens een acteur die in het dagelijks leven dikwijls dronken is totaal mislukken toen hij op het toneel een dronken man moest spelen. Brood nuchter stond hij daar, in volstrekte verwarring, als een hardloper die niet verder kan omdat hij zich in een tragisch moment heeft afgevraagd hoe hij eigenlijk zijn benen beweegt.

Voor de acteur moet de werkelijkheid een beetje taboe zijn. Dat zou ook kunnen verklaren waarom een komiek nooit om zijn eigen grappen mag lachen. Een stalen gezicht, zoals dat van Buster Keaton, ontdaan van elke emotie, moet aangeven dat de komiek zelf geen idee heeft waarom er zo om hem wordt gelachen.

Een verhaal van Somerset Maugham, dat naar ik meen Julia heet, gaat over een jonge actrice die trouwt met een theaterdirecteur. De echtgenoot van de jonge actrice, zelf als acteur mislukt, maakt van haar een van de grootste sterren van Engeland. Op het hoogtepunt van haar roem wordt zij echter verliefd op een andere man.

Die avond op de premiere legt zij al haar wanhoop, al haar gespletenheid en al haar liefde in haar rol. Nooit heeft zij zo oprecht gespeeld. Maar de volgende dag zijn de recensies vernietigend. Zij wordt bespot en uitgelachen. Het is het einde van haar carriere.