..niet open genoeg

HEB IK een BVD-dossier? Dat is sinds jaar en dag het onderwerp van gesprek voor iedereen die zich er op laat voorstaan de platgetreden paden in onze drassige delta te mijden. Het wordt er alleen maar spannender op door het standaardantwoord van de dienst dat geen enkel uitsluitsel kan worden gegeven. De BVD beroept zich daarbij op rechterlijke uitspraken. Wel kan iedereen die nattigheid voelt naar de nationale ombudsman lopen, maar dan moet er natuurlijk wel iets te klagen zijn. Wat als de geheime dienst zijn werk goed doet?

Dat is helemaal de kwestie met de verzekering die BVD-chef Docters van Leeuwen gisteren gaf in zijn Brandpunt Special. Op grond van wettelijke privacyregels zal tweederde van de 'enkele honderdduizenden' binnenlandse BVD-dossiers in mei volgend jaar zijn verdwenen. De wet laat de nodige ruimte voor discussie. Hoe kunnen Nederlanders die niet eens mogen weten of ze geregistreerd staan weten dat de irrelevante of ongepaste aantekeningen die er kennelijk in grote menigte zijn in hun geval ook werkelijk zijn opgeruimd?

DAT DEZE vraag relevantie niet valt te ontzeggen blijkt uit een uitspraak van de rechtbank te Utrecht in januari over een oud behandelingsdossier van een psychiatrische inrichting: ook een gevoelige materie waarover aan de betrokkene niet altijd opening van zaken wordt gegeven. Toch kreeg de betrokken ex-patient het recht aanwezig te zijn bij de vernietiging van de bescheiden omdat anders de 'oncontroleerbaarheid' te groot zou zijn.

De vergelijking met de staatsveiligheid gaat natuurlijk niet helemaal op. Maar toch: toen de federale politie in Zwitserland vorig jaar in opspraak kwam wegens haar geheime dossiers, waarover ook niet individueel uitsluitsel kon worden gegeven, werd wel een speciale inspecteur benoemd om toezicht te houden op de massale schoning van de bestanden, die werd toegezegd. In belang van de controleerbaarheid.

Niemand kan vergen dat de verantwoordelijke minister of de commissie van fractievoorzitters persoonlijk toezien op alle overuren die de papiervernietigers van de BVD tot mei '91 moeten maken. Het piepsysteem van de nationale ombudsman is niet berekend op een operatie van een dergelijke omvang. Er is dan ook alle reden voor een speciaal toezicht op de grote schoonnmaak bij de BVD. Dat is de proef op de som van de nieuwe openheid en de legitimatie van het gevraagde vertrouwen. ..niet open genoeg

DRIE GEVAREN bedreigen een geheime dienst. Infiltratie door de vijand, rivaliteit met andere 'eigen' geheime diensten en de totale vrede waarin de overgeleverde fatsoensregel 'heren snuffelen niet in elkaars brieven' weer geldigheid krijgt. Voorzover bekend is de BVD grootscheepse belangstelling van de kant van de KGB altijd bespaard gebleven. Het risico dat de BVD eigenlijk een mantelorganisatie was, mocht altijd uiterst gering worden geacht en dat heeft de dienst de heksenjacht bespaard waaraan haar Angelsaksische zusters regelmatig zijn onderworpen. Er mag competitie bestaan tussen de BVD en de politiele CRI, maar deze heeft nimmer de uitwassen gekend zoals die tussen MI5 en MI6 legendarisch zijn geworden. Daarvoor zijn BVD en CRI ook te verschillend van opzet en, hopen wij, te nuchter-Nederlands.

Maar met de beeindiging van de Koude Oorlog is toch een toestand ontstaan waarin Nederland niet langer is blootgesteld aan een regelrecht tegen zijn bestaan gerichte militaire bedreiging. Daarmee is er afdoende reden om betekenis en functie van de BVD aan de orde te stellen. Niet om op voorhand te concluderen dat er voor zoiets als een civiele geheime dienst geen plaats meer is, maar om vast te stellen of er zich andere bedreigingen in de samenleving voordoen van een zodanige omvang en intensiteit dat zij het 'gewone' justitiele en politiele werk te boven gaan. Afstemming met Buitenlandse Zaken blijft zinvol, zeker gezien de hardhandige wijze waarop de BVD een aantal beweerde Sovjet-agenten op de televisie heeft aangemeld voor uitwijzing.

DOOR NOGAL abrupt uit de schaduw te treden waarin hij zich altijd aan het publieke oog heeft proberen te onttrekken, heeft de BVD als het ware zelf zijn bestaan op de agenda geplaatst, of in ieder geval de door de dienst gekozen doelen en gebruikte werkmethode. Het kan nu niet anders of een openbaar debat daarover moet volgen, want de verklaringen en filmpjes van Docters van Leeuwen jagen ons weliswaar de schrik op het lijf, maar helpen ons evenmin als de oude geheimzinnigheid bij het vellen van een evenwichtig oordeel over de gevaren die ons zouden bedreigen.