Italie in greep van sabotagegroep Gladio

ROME, 8 nov. - Woorden als 'schandaal' en 'crisis' zijn in Italie zo aan inflatie onderhevig, dat ze ook met een krachtig bijvoeglijk naamwoord nauwelijks nog indruk maken. Het land is wel wat gewend. Maar de affaire die twee weken geleden begon en sindsdien niet van de voorpagina's is weggeweest, heeft alles in zich om uit te lopen op een politieke aardbeving.

Oorzaak van de opschudding is de onthulling dat met medeweten van leidende politici, bijna allemaal christen-democraten, jarenlang een clandestiene sabotagegroep actief is geweest. Het sterke vermoeden bestaat dat die eenheid betrokken is geweest bij een aantal nooit-opgeloste terreuraanslagen en zich heeft gekeerd tegen de Italiaanse communistische partij.

De zaak is aan het licht gekomen door de vasthoudendheid van een rechter uit Venetie, Felice Casson. Hij is bezig met het onderzoek naar een bloedbad uit 1972: drie carabinieri kwamen om toen zij de bagageruimte openden van een Fiat 500 in de buurt van het stadje Gorizia, in het noordoosten van het land. Casson was op aanwijzingen gestoten dat hierbij op een of andere manier een geheime dienst was betrokken en vroeg om toestemming het archief van de militaire geheime dienst Sisme in te zien. Na maanden aandringen mocht dat deze zomer en toen vond Casson wat hij zocht: sinds de jaren vijftig bestaat een supergeheime eenheid, opgeleid voor sabotage-aanslagen, van het bestaan waarvan maar een paar mensen op de hoogte waren.

De rest van de informatie hierover is gebaseerd op een brief die premier Andreotti twee weken geleden heeft geschreven aan de parlementaire commissie voor bloedbaden, een commissie die haar handen meer dan vol heeft. Zonder naar de ontdekking van Casson te verwijzen (die overigens pas na deze brief algemeen bekend is geworden) zei Andreotti dat de tijd rijp was om een oud geheim te onthullen: het bestaan van Gladio.

'Gladio' is het woord waarmee het tweesnijdende zwaard wordt aangeduid dat de Romeinse gladiatoren in de oudheid gebruikten. Gladio is ook de codenaam voor de eenheid die in 1956 werd opgericht als uitvloeisel van een akkoord tussen de Italiaanse en de Amerikaanse geheime diensten. Zij bestond uit bijna duizend man, militairen maar vooral burgers, die werden opgeleid voor sabotage-acties en guerrillatechnieken in een situatie dat het land bezet zou zijn.

In Andreotti's brief wordt Gladio nadrukkelijk in het kader van de Koude Oorlog geplaatst. De angst voor een Sovjet-invasie was reeel, aldus de premier, en er werden in veel Europese landen dergelijke verzetsgroepen opgericht. In de jaren direct na de oorlog in Nederland, Belgie en Frankrijk, en later ook in Denemarken, Noorwegen, West-Duitsland en Oostenrijk.

Andreotti heeft zijn brief aan het parlement een keer herzien. In de eerste versie praat hij bijna uitsluitend over het akkoord met de Amerikaanse geheime dienst CIA. In de gewijzigde versie plaatst hij dit akkoord in het kader van geheime afspraken die NAVO-landen onderling hebben gemaakt - dat de buitenwereld niets wist van Gladio, had te maken met bescherming van defensiegeheimen.

De waarnemend-woordvoerder op het NAVO-hoofdkwartier SHAPE in Belgie, kapitein Jean Marcotte, heeft maandag tegen het Italiaanse persbureau Ansa gezegd dat de NAVO van niets wist. 'Wij hadden nog nooit van Gladio gehoord voordat we daarover de afgelopen dagen in de Italiaanse kranten lazen. In onze organisatie bestaat een dergelijke structuur niet en heeft zij nooit bestaan: de defensieplannen van het Atlantisch bondgenootschap gaan op geen enkele manier uit van verzet in gebieden die mogelijk kunnen worden bezet.'

Deze ontkenning leidde tot verontruste commentaren: als zij niet op haar beurt zou worden ontkend, zouden president Cossiga en premier Andreotti moeten worden aangeklaagd wegens het schenden van de grondwet omdat deze geheime organisatie dan geen enkele legale basis zou hebben. Na koortsachtig overleg tussen Brussel, Rome en Portugal, waar NAVO-secretaris Worner was, volgde gisteren die ontkenning: 'De verklaring (van Marcotte) ... is onjuist en gebaseerd op verkeerde informatie.' Ook al geeft de NAVO hiermee indirect toe dat Gladio wel onder haar hoede opereerde, de vraag blijft bestaan of het zwaard niet, behalve tegen de communisten in het buitenland, ook gericht was tegen die in het binnenland.

Na de brief van Andreotti aan het parlement zijn een paar dingen duidelijk geworden. De manschappen voor Gladio werden gerecruteerd in extreem-rechtse kringen, kregen een militaire opleiding op een basis in Sardinie en konden terugvallen op een groot aantal geheime wapenopslagplaatsen die inmiddels, gedeeltelijk, zijn ontmanteld.

Vandaag is de Senaat begonnen aan een spoeddebat over de zaak, want de vraagtekens zijn te groot om te negeren. De kernvraag luidt: is Gladio gebruikt om te voorkomen dat de communistische partij, de grootste in West-Europa, groot genoeg zou worden om regeringsmacht te krijgen?

Deze vraag valt in een groot aantal andere vragen uiteen. In de jaren zeventig hebben extreem-rechtse groepen de 'strategie van de spanning' gevolgd: aanslagen moesten paniek veroorzaken en leiden tot vervanging van de democratie door een autoritair systeem. Bewuste provocaties, van linkse groepen maar ook van politie-agenten, moesten de spanning verder opdrijven.

In hoeverre zijn leden van Gladio betrokken geweest bij nooit-opgehelderde aanslagen uit het verleden, bij couppogingen zoals die van het hoofd van de geheime dienst De Lorenzo (1964) of prins Borghese (1970) en bij een aantal merkwaardige ongelukken? In hoeverre heeft de vrijmetselaarsloge Propaganda Due van Licio Gelli, die er onlangs van is beschuldigd in de jaren zeventigals bemiddelaar te hebben gefungeerd tussen de CIA en rechtse terreurgroepen, een rol gespeeld? Is er een band met de moord door de linkse Rode Brigades op Aldo Moro, de christen-democraat die was bekritiseerd omdat hij politieke samenwerking met de communisten wilde? Hoever ging de invloed van de CIA, die volgens een medewerker van Moro de christen-democratische partij jarenlang geld heeft gegeven, meer dan een miljoen gulden per jaar? En waarom is Gladio, sinds 1980 vallend onder de geheime dienst Simse, nooit ontbonden?