OP DE BRES VOOR HERSTEL VAN LINKSE NORM; Professor Wolfson

Een eigenzinnige econoom: prof. D. J. Wolfson, lid van de SER, de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid en de PvdA. Hij oordeelt positief over de nieuwe flinkheid van zijn partij. 'In de Werdegang van het Nederlands socialisme is nu normherstel aan de orde'. De economische groei mag van hem best wat getemperd worden.

De werkgevers complotteren tegen de koppeling. Daarvan is hij overtuigd. 'De hidden agenda van de werkgevers is: de koppeling moet weg. Ze willen het forceren: wat er ook gebeurt, de stuurstang moetworden doorgevijld. Dat brengt de PvdA en dit kabinet in de problemen, maar dat is voor de werkgevers blijkbaar geen bezwaar.'

Professor D. J. Wolfson, kroonlid van de Sociaal-Economische Raad en lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, schuwt eigenzinnige opvattingen niet. De vermaledijde koppeling van de uitkeringen, meent hij, is zo slecht nog niet voor de economie. Als socialist koestert hij zelfs een 'slechte gedachte': 'De koppelingen zouden wel eens een buitengewoon groot goed voor de werkgevers kunnen worden wanneer we een echte crisis krijgen. We zitten nu al op de rand van koopkrachtbehoud. Als we straks door versnelde inflatie, door het afglijden van de wereldeconomie toch tot een periode van nationale verarming komen, dan koppel je de minima ook mee naar beneden.'

De koppeling van uitkeringsgerechtigden werkt heilzaam wanneer het vehikel van loontrekkend Nederland in zijn achteruit wordt gezet. Dewerkgevers zouden dat moeten beseffen, meent Wolfson. 'Wat willen ze dan in 's hemelsnaam? Het alternatief is dat de PvdA straks vervroegd de verkiezingen ingaat met een koopkrachtgarantie voor de minima, ook wanneer de lonen erop achteruit gaan. Willen ze dat soms? Als er een periode komt van nationale verarming, waarom dan niet allemaal verarmen.'

'Ieder kabinet dat koppelt, zit fout en ieder kabinet dat ontkoppelt, zit ook fout. Want die koppeling koopt natuurlijk wel veel onrust af. De enigen die in de huidige politieke constellatie kunnen ontkoppelen zijn de werkgevers en werknemers door zich op het loonfront niet in te houden. De achterban van de werkgevers heeft minder boodschap aan loonmatiging dan een paar jaar geleden: de balansposities zijn gunstig, op de arbeidsmarkt heerst concurrentie. Werkgevers zeggen: ach, die schaarste is ons een zorg: laat de Oostduitsers maar komen. Werkgevers hebben geen enkele aansporing om op micro-niveau te matigen. De vakbeweging op haar beurt draagt mede-verantwoordelijkheid voor de koppeling. Daarvan is zij zich wel degelijk bewust. Als je de koppeling loslaat, is de beer los in de loonvorming: dreigende loongolven in de offshore, in de metaal.'.

Op volle toeren

Ondanks de sombere profetien over de Nederlandse economie, onder andere van de president van De Nederlandsche Bank Duisenberg en minister Andriessen van Economische Zaken, draait het gros van de bedrijven nog op volle toeren. Ook bij een verwachte groei volgend jaar van 2,75 procent (Centraal Planbureau in de Macro Economische Verkenning) zal de arbeidsmarkt wringen. 'Bij een dergelijk groeipercentage voorzie ik grote moeilijkheden op de arbeidsmarkt', zegt Wolfson. Ruim 340.000 mensen zijn op dit moment werkloos en er zijn 150.000 vacatures. Het CPBvoorspelt voor volgend jaar een groei van 70.000 nieuwe banen; het aantal mensen dat zich voor het eerst op de arbeidsmarkt meldt, loopt terug als gevolg van demografische ontwikkelingen ('ontgroening'). 'Veel vraag, weinig gekwalificeerd aanbod; een loongolf lijkt bijna onafwendbaar. In dat opzicht is het dus niet zo erg dat de economische groei nu iets terugloopt.'

Volgens Wolfson moet het kabinet de dreiging van een loon-eruptie dempen. 'Als minister De Vries wacht totdat de eerste collectieve arbeidsovereenkomst is afgesloten, is de trend gezet en holt hij achter de ontwikkeling aan. Hij moet nu beleid maken.' Wolfsonbeseft dat centraal geleide loonpolitiek een fossiel instrument is uit de periode van de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog. Hij pleit voor een begeleide loonontwikkeling: overheid en sociale partners bepalen wat de stijging van de loonsom per werknemer mag zijn; bij voorbeeld drie procent. Als in een bedrijf of bedrijfstak de stijging vier procent is, wordt op die ene procent overschrijding een heffing gelegd bij de werkgever, ter financiering van een fonds voorarbeidsmarktbeleid. 'De vervuiler betaalt dus. Het gaat om een macro-profijtbeginsel: Bedrijven waar meer zit, daar moet het meerdere in beginsel naar 'goede werken' waarover Stekelenburg van de FNV het heeft. Die bedrijven betalen dan als het ware hun eigen sociale vernieuwing per CAO. De schoonheid van mijn voorstel is dat de nominale loonstijging gering blijft. De sterkste schouders zullen de lasten van de herstructurering van de arbeidsmarkt dragen. Bovendien kan je op die manier de koppeling handhaven.'

Wolfson doet graag uitdagende uitspraken. In mei van dit jaar gooide hijde knuppel in het hoenderhok. Bij de behandeling van het SER-advies over de reorganisatie van het sociale verzekeringsstelsel (een onderwerp dat de SER-gelederen 23 jaar heeft bezig gehouden) zei Wolfson dat het advies 'symptomatisch is voor de wijze waarop het corporatisme, als legitiem organisch bestanddeel van de gemengde economische orde, de laatse tijd door de sociale partners naar voren werd geschoven, om niet te zeggen geduwd, als alternatief voor de parlementaire democratie'.

PvdA-fractievoorzitter Woltgens populariseerde deze uitspraak in zijn inmiddels befaamde rede voor de TU-Eindhoven door te zeggen dat het de hoogste tijd wordt 'dat de politiek haar rechten herneemt'. Een thema waarop de politiek vervolgens voortborduurde.

Wolfson: 'Ik ben het echter niet eens met de kritiek die de Kamer inmiddels over de SER heeft uitgestort. Als VVD-fractievoorzitter Bolkestein de suggestie doet de SER minder vaak om advies te vragen, danben ik daar voorstander van. Maar als vervolgens de discussie losbreekt over het 'raison d'etre' van de SER dan minacht men de Nederlandse sociaal-economische traditie. De SER en Nederland zijn een.'

Minkukels

Wolfson geeft zijn prikkelende meningen zonder zelf politieke verantwoordelijkheid te dragen. Een rol die hij graag speelt. Voor de politiek acht hij zichzelf ongeschikt: 'Ik heb daarvoor onvoldoende incasseringsvermogen. Zo'n intellectueel als Bolkestein moet zich als een aangeslagen voetbaltrainer tegen allerlei journalistieke minkukels verdedigen omdat hij in de Algemene Beschouwingen niet heeft gescoord. Een hard en zuur bedrijf'. Kritiek op het lage gehalte van de politieke discussie vindt hij beneden peil. 'Zo'n Lubbers is een zeer groot denkraam. Er zijn zeer begaafde mensen in de politiek maar de Tweede Kamer blijft een afspiegelingscollege: mogen er alsjeblieft ook nog mensen in zitten.'

Hij oordeelt mild over Kok, al vindt ook hij de begroting voor volgend jaar geen toonbeeld van realistisch boekhouden. 'Kok doet het niet slechter dan Ruding de laatste twee jaar. Ruding heeft veel laten lopen en daar plukt Kok de wrange vruchten van. De mid-term review voor de statenverkiezingen is voor hem de lakmoesproef. Hij toont de politieke moed om het land voor de verkiezingen duidelijk te maken hoe het er voor staat. Ik zou een vieze smaak in mijn mond hebben gekregen wanneer Kok de tussenbalans na de Statenverkiezingen in maart zou presenteren.'

Er valt volgens Wolfson een parallel te trekken tussen de Miljoenennota van 1991 en die van 1975, toen hij directeur was op het ministerie van financien. Wolfson: 'Begin september '74 hadden we de laatste hand gelegd aan de Miljoennota 1975, toen Hans Weitenberg (destijds directeur Centraal Planbureau, red.) me opbelde met de boodschap 'Dik, ik heb hier een Oeso-notitie voor mij liggen. Die stuur ik je toe en je moet haar onmiddelijk openmaken'. Uit het Oeso-document bleek dat de economische groei in 1975 instortte. We hadden de groei ingezet op 3,5 a 3,75 procent en dat kwam ruim een procentpunt lager uit.

'Wat doe je dan, veertien dagen voor Prinsjesdag. Duisenberg (toen minister van financien, red.) bellen. Die was aan het zeilen in Friesland. Hij gaf mij toen de opdracht de eenprocentsoperatie waarbij de groei van het aandeel van de overheidsuitgaven tot een procent van het nationaal inkomen werd gekort, 'sociaal verantwoord' te formuleren. Ik heb toen een stuk geschreven onder de titel: Een linkse norm, om de achterban uit te leggen dat er nog steeds wat te regeren viel.'

Maffia

Nederland moet orde op zaken stellen, de toestand van de schatkist is zorgwekkend. De extra bezuinigingsronde kan volgend jaar oplopen tot ruim tien miljard gulden. Hij geeft een aantal terreinen aan waarop kan worden bezuinigd: mobiliteit (minder subsidie voor het openbaar vervoer, en lastenverzwaring voor automobilisten), volkshuisvesting ('we moeten af van het puur Nederlands idee dat wonen goedkoop moet zijn') en volksgezondheid ('niet efficient, de medisch specialisten vormen de best georganiseerde maffia in Nederland').

'Ik noem geen exacte bedragen. Ten eerste omdat ik het niet weet, ten tweede zou ik voor mijn beurt praten.' (Het kabinet heeft de SER om eenadvies gevraagd over deze problematiek, de betrokken SER-commissie praatvandaag over de 'tussenbalans').

Saneren behoort niet bepaald tot de Nederlandse politieke cultuur. Nederland is het land van de open einde-regelingen: de WAO, het onderwijs, de huursubsidie. Allemaal op zichzelf waardevolle voorzieningen die kraken onder een onbeheersbaar 'volume' van gebruikers.

Wolfson: 'Alle onbeheerste uitgaven zijn terug te voeren op de bestuurlijke cultuur. Open einde-regelingen zijn vaak onvermijdelijk. Je kunt niet tegen iemand zeggen: je moet voor 17 november naar het ziekenhuis komen want daarna is het geld op. Zoals de Belgische luchtmacht die eens moest ophouden met vliegen omdat ze door haar kerosine-voorraad heen was. We hebben nog steeds zeer veel overlegcircuits, dat werkt vertragend. De macht van de lobby is in Nederland sterker dan we willen weten. Minder sterk dan in de VS, waar ze echt een halszaak kunnen maken van een dubbeltje op de benzineprijs. Een dubbeltje! Als je nou een mismanaged land wil aanwijzen dan is dat wel Amerika. Daar zijn wij spick and span bij.

'Wij hebben in onze participatie-democratie altijd de tijd nodig om het achtspan de hoek om te krijgen. Het tijdverlies tussen signaleren en oplossen in de economische politiek is een van onze grootste zwaktes.

Nederland reageert langzaam op maatschappelijke ontwikkelingen. Het is allang bekend dat de werkloosheid onder de allochtonen toeneemt, dat de WAO explosief stijgt. Het duurt jaren voordat 'hier alle neuzen dezelfde kant op staan'. Ook in het Najaarsoverleg van begin oktober slaagden kabinet, werkgevers en vakbeweging er niet in echt zaken te doen. Wolfson: 'Ik denk dat de gedragsverandering vrij snel kan. Mijn zorg is dat we te weinig tijd hebben. We moeten nu al nadenken over het systeem van loonbeheersing waarmee we de dreigende loongolf kunnen opvangen.'

Wolfson voelt niettemin dat het 'gonst' in de politiek en daarbuiten. Ook in de PvdA klinkt 'flinkheid' op als het gaat om het terugdringen van sociale uitgaven. 'Langzamerhand worden de troepen gemobiliseerd. Nu maar hopen dat het met de economische groei niet al te hard gaat volgend jaar. En dat we nog tijdig kunnen ingrijpen.

Ziekteverzuim

'Het enige dat mij echt niet aanstond in het Najaarsoverleg is de idiote gedachte van werkgevers om de werknemerspremie in de Ziektewet tegaan differentieren voor verzuim per bedrijf. Dat is een buitengewoon destructief voorstel. Ik kan niet aangesproken worden op het verzuim vanmijn collega. Dat leidt tot racisme, maar nu eens niet naar kleur.

'Je kunt in dit land natuurlijk niets oplossen zonder naar het verledente kijken. Voorheen was de WAO is een prettig arrangement voor vervroegd uittreden. Je hebt tenminste drie jaar nodig om dat iedereen uit z'n hoofd te praten. We moeten niet zeggen: we kunnen de WAO niet aan, dus moeten we de hoogte en de duur van de uitkeringen maar aanpakken. Als we nu eens beginnen de WAO niet als een vuilnisbak te gebruiken en de uitkering te reserveren voor de mensen die er echt recht op hebben.

'Ik kan mij erg boos maken over het gebrek aan durf en doorzettingsvermogen - ook bij de vakbeweging - om de bokken en de schapen te scheiden. De WAO is niet primair een financieel probleem: er lekken mensen weg die we nodig hebben. Besteedt het geld voor sociale vernieuwing, aan aanpassing van de arbeidsplaats, aan een goed seniorenbeleid. Ruim de helft van de 860.000 WAO-ers krijgt volkomen terecht een uitkering. Die mensen lijden vreselijk onder de huidige discussie over oneigenlijk gebruik.

'Wij weten niet wat zich afspeelt in de onderzoekskamer van de keuringsarts. De individuele keuringsarts doet maar, hij is in zijn eentje. Zo'n keuringsarts weet dat van de tien patienten die hij tijdens zijn spreekuur krijgt er vier simuleren. Maar welke vier? Dus wat doet hij, hij schuift alle tien door naar de WAO. Als je strengenormen hanteert, en artsen daarop aanspreekt, kun je de instroom in de WAO al aanmerkelijk verbeteren.'

Over de 'nieuwe flinkheid' die, afgaande op recente uitspraken van Kok en Woltgens over de eigen verwoordelijkheid van werklozen, vooral binnen de PvdA postvat: 'In de 'Werdegang' van het Nederlands socialisme zie je nu dat normherstel tot beleid wordt gemaakt. In mijn ogen is dat de echte sociale vernieuwing. Het is helemaal niet links om sociale zekerheid te laten misbruiken. Ook in de oude wijken, de traditionele basis van de PvdA, accepteert men die scherpere normen. Opvallend is dat ultra-rechts terrein verliest en onproduktief links geen terrein wint. De PvdA is op de goede weg.'