Jemen moet zijn steun voor Saddam Hussein duurbetalen

AMSTERDAM, 7 nov. De Sovjet-nederlaag in de Koude Oorlog had directe consequenties voor zowel Noord- als Zuid-Jemen. Toen het doodarme Zuid-Jemen geen rugdekking en subsidies meer kreeg van de Sovjet-Unie, bleek zijn socialistische identiteit een tot de draad versleten mantel te zijn. Daardoor stond de vereniging van de twee Jemens, die beide regeringen in theorie al sinds vele jaren nastreefden, niets meer in de weg. Zuid-Jemen en de Duitse Democratische Republiek ondergingen hetzelfde lot: zij konden niet langer een eigen bestaan voeren en werden vreedzaam en feestelijk door hun buurman opgeslokt.

Het huwelijk van de beide Jemens werd in mei voltrokken. Het gebeurde allemaal wat overhaast omdat de Jemenieten niet zonder reden bang waren voor Saoedische sabotage. Saoedi-Arabie heeft zich immers altijd met succes verzet tegen een krachtig Jemen. De naar schatting 12 miljoen Jemenieten zijn qua bevolkingsaantal de grootste natie van het Arabische schiereiland alleen al daardoor zouden zij in de toekomst wel eens een sta-in-de-weg kunnen vormen voor de Saoedische suprematie. Het zo veel grotere Saoedi-Arabie telt rond de 11 miljoen Saoediers.

Boze tongen in de Golf beweren zelfs dat de eenwording zo abrupt tot stand kwam als onderdeel van een door Saddam Hussein gesmeed komplot, dat ten doel had Saoedi-Arabie aan alle kanten te omsingelen envervolgens, na de overval op Koeweit, te bespringen.

De fusie leverde meteen al de nodige problemen op. Het ging allemaal zo snel dat er afgezien van de invulling van een aantal regeringsposten in feite zeer weinig was geregeld. Er bestond geen overeenstemming over de nieuwe grondwet en over welk soort recht er moest komen. Evenmin was men het erover eens op welke manier de Zuidjemenieten in het parlement vertegenwoordigd moesten zijn. De Noordjemenieten, die veel groter in aantal zijn (circa tien miljoen) en ook veel rijker, weigeren de Zuidjemenieten een aparte status in het parlement te geven. De veel modernere Zuidjemenieten, met name de inwoners van de havenstad Aden, menen op grond van hun betere scholing recht op die aparte status te hebben.

Daarnaast leidde de eenwording tot enorm drankmisbruik van noorderlingen in het zuiden. Alcohol was tot dan voor hen onbetaalbaar. Nu gaan zij naar Aden om zich lam te zuipen en vervolgens vrouwen lastig te vallen. Als gevolg daarvan zijn veel vrouwen in het zuiden die zich nimmer sluierden nu, bij wijze van bescherming, weer achter de sluier gedoken.

Duidelijke sympathie

Al die ernstige problemen had men wellicht nog de baas kunnen worden. Maar toen kwam de Iraakse overval op Koeweit. Zowel de overheid als de bevolking in Jemen reageerde daarop met duidelijke sympathie voor Irak. Daardoor kwamen de toch al gespannen betrekkingen met Saoedi-Arabie nog verder onder druk te staan.

Het was al lang bekend dat de Noordjemenitische president Ali Abdallah Saleh, thans president van het verenigde Jemen, nauw bevriend was met Saddam Hussein. Sommigen geloven zelfs dat hij in het geheim een Ba'athist is. Tijdens de Golfoorlog tussen Irak en Iran had hij ervoor gezorgd dat achtduizend Jemenitische militairen actief aan Iraakse zijde meestreden. Onder zijn leiding werden de laatste jaren ook de economische banden met Irak steeds meer aangehaald. Zowel de export naar, als de afhankelijkheid van Irak nam toe.

Toen het Irak van Saddam Hussein nog op goede voet stond met de belangrijkste Arabische machten in de regio, had niemand publiekelijk bezwaar aangetekend tegen de groeiende vriendschap tussen Jemen en Irak. Het tegendeel was eerder waar: Ali Abdallah Saleh had zich juist de laatste jaren binnen de Arabische Liga groot aanzien verworven. Hij bleek een bekwaam en discreet bemiddelaar te zijn bij veel inter-Arabische ruzies.

Alleen de Saoediers maakten zich in stilte zorgen over de verbintenis die Saddam Hussein na afloop van de Golfoorlog sloot met Jemen, Jordanie en Egypte. De Saoediers hadden immers, sinds de burgeroorlog in Noord-Jemen in de jaren '60, hun zuidelijke buur altijd als hun prive-tuin beschouwd, waar zij over de beplanting beslisten. In die tuinwaren nu anderen binnengedrongen.

Suikeroom

Saoedi-Arabie is sinds decennia Jemens suikeroom goed voor een eindeloze reeks betalingen aan zijn neefjes mits die zich keurig gedragen, en evenzeer bereid om hun geld te onthouden en hen tegen elkaar uit te spelen als zij de door oom gestelde limieten doorbreken. Het was een verhouding die de ontvangers officieel in dank afnamen en die hen in werkelijkheid vaak met wrok vervulde. Zij voelden zich heel erg bevoogd.

In Jemenitische overheidskringen leeft daarenboven het sterke idee dat Saoedi-Arabie een parvenu-achtige mogendheid is, die Jemen zoveel mogelijk van zijn natuurlijke rijkdommen wil beroven. Vandaar dat Jemen, dat zich als een van de oudste islamitische machten ter wereld beschouwt, niet wenst te berusten in het verlies van zijn vroegere provincies Asir, Najran en Jaysan, die de Saoediers in 1934 na een oorlog annexeerden.

De twee landen betwisten elkaar ook sinds lang dat wil zeggen sinds er olie werd vermoed het oostelijk grensgebied Mahrib. Als gevolg zijn daar voortdurende spanningen, die door de Saoediers worden gevoed met overvloedige steun aan geld en wapens voor de plaatselijke stammen. Nog zeer onlangs beschuldigde president Ali Abdallah Saleh zijn noordelijke buur publiekelijk van 'pogingen om Jemen te destabiliseren'.

Omgekeerd bevestigde de bepaald niet verholen sympathie van Jemen voor Saddam Hussein de angstigste vermoedens van de Saoediers. Jemen probeerde vanaf begin augustus consequent de resoluties van de Veiligheidsraad van de VN tegen Irak zoveel mogelijk af te zwakken. En in Jemen zelf verspreidde zich het door het Saoedische koningshuis zo gevreesde virus van de democratie. Sinds de eenwording is het aantal politieke partijen in Jemen snel toegenomen; op dit moment zijn er al zeker 18 politieke groeperingen. In het spoor van de razendsnelle politisering van Jemen ontstaan er ook steeds meer islamitische organisaties, partijen en kranten, die vaak felle kritiek op de regering oefenen.

Zwakste plek

De wraak van de Saoediers liet niet lang op zich wachten. Zij troffen Jemen op zijn zwakste plek: de naar schatting anderhalf miljoen gastarbeiders, die alleen al met de officiele overboekingen van hun verdiensten zorgen voor zeker 30 procent van het Jemenitische staatsbudget. De niet-officiele, zwarte overboekingen zijn overigens beduidend veel hoger.

Sinds vele jaren konden Jemenieten zich, als geprivilegieerde mede-moslims, vrij in Saoedi-Arabie vestigen, daar werken en gratis gebruik maken van de voortreffelijke medische voorzieningen. Maar op 19 september vaardigde de Saoedische regereing een decreet uit dat een eind maakte aan de uitzonderingspositie van de Jemenieten in Saoedi-Arabie. Zij hadden nu opeens een visum nodig en zij moesten dezelfde arbeids- en verblijfsvergunningen hebben als alle andere buitenlanders.

Al in augustus werden duizenden ongeschoolde Jemenitische arbeiders ontslagen. Daarna werden, volgens een rapport van Amnesty International, duizenden Jemenieten op straat, in hun huis, op school en op hun werk gearresteerd en naar detentie-centra overgebracht, waar zij over hun loyaliteit werden ondervraagd. De simpele melding van een Saoedier aan de veiligheidsautoriteiten dat een Jemeniet zich onheus over de autoriteiten had uitgelaten, was alvoldoende om 's mans zeer gewelddadige ondervraging en het gedwongen vertrek van hem en zijn familie te bewerkstelligen.

Wie als Jemeniet een winkel of een onderneming had, moest volgens het decreet van de Saoedische regering van 19 september binnen een maand een Saoedische 'sponsor' zoeken, die zich juridisch en financieel voor hem aansprakelijk stelde. Weliswaar werd die termijn met nog een maand verlengd, maar er meldden zich maar heel weinig 'sponsors. De meeste Saoediers durven zich immers niet de woede van hun regering op de hals te halen door nauw met Jemenieten samen te werken. Aldus werden tot dusverre meer dan een half miljoen Jemenieten die zonder problemen soms al tientallen jaren in Saoedi-Arabie hadden gewoond en gewerkt, van de ene op de andere dag uitgestoten als rechtelozen.

Sommigen hebben geluk gehad. Zij slaagden er alsnog in een 'slapende' Saoedische partner te vinden en konden zodoende in Saoedi-Arabie blijven. Anderen vroegen om alsjeblieft maar in Saoedi-Arabie te blijven de Saoedische nationaliteit aan.

Dramatische gevolgen

Onder de Jemenieten die uit Saoedi-Arabie naar huis terugkeren, zijn ook veel boeren. Zij reizen met een paar koeien, hun gekleurde bedden, hun potten en pannen, hun ijskast, radio en tv-toestel naar hun dorpen waar geen land voor hen beschikbaar is. Zij kunnen zich nog enige tijd met hun spaarcenten bedruipen, maar hebben volstrekt onvoldoende om te rentenieren. Wat er vervolgens met hen moet gebeuren, is iedereen een raadsel.

De gevolgen van de massale exodus zijn voor Jemen dramatisch. Er is onvoldoende werk voor de honderdduizenden die uit Saoedi-Arabie komen. Zeer velen hebben al hun inkomsten verloren. De regering probeert hen in overheidsbedrijven te werk te stellen wat tot grote ontevredenheid leidt bij de werknemers die hun baan en inkomsten door de nieuwkomers bedreigd zien.

Er zijn al demonstraties geweest van diverse beroepsgroepen die zich erover beklagen dat hun economische toekomst gevaar loopt. Volgens waarnemers die bij een van die demonstraties aanwezig waren, schreeuwden de betogers: 'Wij hebben het al niet goed. Wij staan al eindeloos in de rij voor meel. Waarom moeten onze inkomsten dan nog verder dalen?'

Niemand weet hoe het verder moet. De spoeling steeds dunner, ieders inkomen wordt bedreigd. De regering, altijd al zeer krap bij kas en nu meer dan ooit in financiele problemen, kan in feite heel weinig doen om de nood te lenigen. Temeer omdat de staatsinkomsten door de Golfcrisis drastisch zijn teruggelopen: Jemen, dat voor de crisis dagelijks 90.000 ton olie exporteerde, exporteert nu nog maar 30.000 tonolie per dag.

Afgezien daarvan zijn de prijzen in snel tempo opgelopen. Meel, suiker en rijst zijn de afgelopen weken met tientallen procenten in prijs verhoogd. Vaak zijn er tekorten aan meel en brood door problemen met de aanvoer of de distributie. De benzine is in prijs verdubbeld. De kranten, die altijd zeer terughoudend waren in hun kritiek op de regering, schrijven nu dat de overheid onvoldoende maatregelen treft om de catastrofe het hoofd te bieden. 'Hoe is het mogelijk dat de benzine in een paar weken tijd in prijs verdubbelde? Dat is toch nergens ter wereld gebeurd?'

Door de razendsnel toenemende woningnood zijn in de hoofdstad Sana'a de huren voor de gewone man onbetaalbaar geworden, met als gevolg dat de uit Saoedi-Arabie teruggekeerden soms gedwongen zijn om met drie of vier families een huis te delen.

Jemen dat, wat het noorden betreft, nog niet zo lang geleden het troetelkind was van de internationale gemeenschap, dreigt thans een paria te worden. De sympathie voor Saddam Hussein wordt wel erg duur betaald, menen thans ook diverse Jemenitische ministers.

Nog is de beker van de misere niet tot op de bodem leeggedronken. Maar als de repatrianten hun spaargelden hebben opgesoupeerd en de Saoediers Jemen blijven bestraffen, zal het land zo vrezen velen een tweede Libanon worden.

    • Michael Stein